محتوا

آثار معنوی

آيين نخل گرداني جاجرم

 مراسم نخل گردانی با قدمتی طولانی در ایام سوگواری امام حسین (ع) در ماه های محرم و صفر در اکثر نقاط ایران برگزار می شود. مراسم نخل گردانی در شهر جاجرم با شیوه های خاص این منطقه برگزار می شود که باعث شده به عنوان آييني خاص در فهرست آثار ناملموس ملي کشور به ثبت برسد.

نخل اغلب از چوب یا فلز و به شکل خیمه ساخته مي شود و در زیرآن تیر های چوبی به صورت افقی نصب مي شود تا عزا داران بتوانند آنرا حمل کنند. روي نخل با پارچه های سبز و یا سیاه که نوشته های مذهبی شامل لفظ جلاله الله و اسامي متبرک پنج تن آل عبا و اشعار مذهبي بر آن رودوزی شده پوشيده مي شود. در نوک نخل نيز علم هایي شبیه به نیزه های جنگی نصب مي شود که در اصطلاح محلی به آن تیغه می گویند بروي تيغه ها اشعار مذهبی که به ذکر واقعه کربلا پرداخته حکاکی شده است. در هنگام اجرای مراسم سوکواري دو نفر سوار بر نخل، نماد سرهای بریده شده را که بصورت دو میوه سیب و انار است بر روی این تیغه ها می گذارند. 

درمراسم نخل گرداني جاجرم دو نوع نخل در مراسم سوگواری استفاده می شود: يکي نخل عمومی (نخل بزرگ )  و ديگري  نخل دهقان ها. هدایت و ادارة هر نخل بر عهده یک نفر است و حرکت نخل به سوی سیل عزاداران بر عهده افرادی است که آن را بر روی دوش خود برداشته و حرکت می دهند. 

مسیر حرکت نخل ها در مراسم عزاداری امام حسین (ع) چنان است که نخل ها پس از گذراندن از خیابان های اصلی وارد میدانی به نام میدان حسینیه می شود و پس از برگزاری مراسم نخل ها در جای خودشان قرار می گیرند و آن بدین صورت است که نخل ها (نخل بزرگ و نخل کوچک)  در ابتدا وارد میدان حسینیه می شوند و به دنبال آن گهواره علی اصغر(ع)، سنج زنها ، طبل کوب ها ، علم گردان ها وارد میدان می شوند. پس از ورود نخل ها به میدان حرکت نخل ها تند شده و سوگواران نیز حرکت خود را تند تر کرده و با در دست داشتن پرچم های سبز رنگ و سینه زنان و طبل کوبان و سنج زنان با پای برهنه به دنبال نخل ها می دوند. حرکت نخل ها 4 الی 5 دور در میدان حسینیه طول می کشد و بعد از آن نخل ها در جای خود قرار گرفته و مردم بعد از این مراسم رهسپار قبور اموات و شهدای جاجرم واقع در بهشت مهزیار جاجرم می شوند.

مراسم آييني نخل گرداني در تاريخ 1390/8/28به شماره 255 در فهرست عادي ميراث فرهنگي ناملموس کشور ثبت شده است.

موسيقي بخشي هاي شمال خراسان:

موسيقي بخشي ها در مناطق شمالي خراسان شامل شهرهاي بجنورد ، شيروان، اسفراين ، قوچان و درگز و با تغييرات اندکي در مناطق ترکمن نشين  مانند جرگلان هم نواخته مي شود. اين موسيقي، با توجه به حضور اقوام کرد و ترک در منطقه شمال خراسان با موسيقي شرق و جنوب خراسان فرق دارد و ويژگي هاي بارز کردي و ترکي در آن مشهود  است. بخشي ها اغلب به زبان ترکي،کردي و ترکمني و نيز ساير گويش هاي فارسي رايج خراساني در منطقه اجرا مي کنند. اين اجرا منحصر به مراسم خاصي نيست و بخشي ها در بيشتر موقعيت هاي اجتماعي به ويژه در مراسم بزم و شادي و در ايام گذشته حتي در مراسم سوگواري هم به اجراي موسيقي مي پرداختند. از همين روست که موسيقي در زندگي مردم اين خطه جايگاهي خاص يافته و با تار و پود زندگي شان در هم آميخته است. اين موسيقي در حوزه هاي نمايشي است و به صورت شفاهي، سينه به سينه از نسلي به نسل ديگر منتقل مي شود.

   بخشي ها از مهم ترين نوازندگان خطه شمال خراسانند. داستان سرايي و روايتگري همراه با نواختن آهنگ دلپذير دوتار، آوازخواني و دکلمه گويي از هنرهاي آنهاست. بر اساس فلکلور و باورهاي فرهنگ عامه مردم شمال خراسان هر دوتارنوازي بخشي نيست و در واقع بخشي به معناي کسي است که خدا به او موهبت و بخشش کرده و ويژگي هاي اخلاقي و کمالات معنوي او را به فردي متمايز بدل ساخته است. بر اساس همين روايات يک بخشي بايد بتواند آواز بخواند ، موسيقي بنوازد ، شعر بسرايد ، داستان بگويد و ساز خود را ساخته و کوک کند.  از اين رو عبارت «بخشي» نه تنها شامل مهارت هاي موسيقايي دوتار نوازان و دانش آنهاست، بلکه به احترام خاص مردم به «بخشي» و جايگاه اجتماعي وي اشاره دارد که ويژگي مشترک نوازندگان شمال خراسان و ترکمن صحرا است.

نوازندگان شمال خراسان به دو گروه اصلي تقسيم ميشوند: عاشق ها و بخشي ها. عاشق ها اغلب کرمانج هستند و سرنا، قشمه، دهل، دايره، کمانچه و ني مي نوازند. کار اصلي آنها فقط اجراي موسيقي و رقص محلي است. از عاشق هاي برتر خراسان شمالي مي توان به مرحوم علي آبچوري و حسين ببي اشاره کرد.

  بخشي هاي شمال خراسان از بسياري جهات شبيه بخشي هاي ترکمن هستند. به عبارت ديگر به دلايل مختلف مي توان گفت بخشي هاي شمال خراسان تحت تأثير بخشي هاي ترکمن بوده اند. از جمله اين دلايل وجود داستان ها و روايات مشترک در بين آنها و نيز شباهت ساز دوتارشان و نيز همساني برخي شيوه هاي نواختن دوتار است. شيوه نواختن دوتار بخشي ها بيشتر شبيه دوتارنوازي ترکمني است تا شبيه دوتار شرق خراسان.

موضوع فرهنگي ناملموس «موسيقي بخشي هاي شمال خراسان» در تاريخ 1388/5/31 به شماره 35 در فهرست نيازمند پاسداري فوري ميراث فرهنگي ناملموس در فهرست ميراث ملي و در 16 نوامبر 2010 در فهرست ميراث جهاني يونسکو ثبت شده است.

موسيقي مقامي ترکمن:

موسيقي در تركمن از ريشه عميقي، برخوردار است و از پيوندهاي ويژه فرهنگي تركمن و خصيصه بارز و ارزشمند آنهاست تركمنان در موسيقي خود هميشه رنج ها و دردهايي را كه متحمل شده اند بازگو مي كنند. موسيقي و ترانه هاي آنها پر از فرياد و شكايت و ناله هاي جانسوز است. موسيقي تركمن در چهار دستگاه مخمس، قرق لار، تشنيد و نوايي اجرا مي گردد.

موضوع فرهنگي ناملموس «موسيقي مقامي ترکمن» در تاريخ 1388/12/19 به شماره 91 در فهرست عادي ميراث فرهنگي ناملموس کشور ثبت شد.

مراسم آق قويون ترکمن:

  آيين آق قويون، جشنى كه در سن ۶۳ سالگى در ميان اقوام تركمن شهرستان راز و جرگلان خراسان شمالي برگزار مى شود، در ادبيات مردم شناسى به اين آيين، يك آيين گذار مى گويند، يعنى گذر از يك مرحله اى از زندگى و ورود به مرحله ديگر كه مانند آيين تولد يا ازدواج است. مرد و زن تركمن در ۶۳ سالگى، اين آيين روحانى را برگزار مى كنند تا خود را از گناهان دور كند. در اين آيين، علايم و نشانه هايى وجود دارند كه سفيدرنگ هستند. رنگ سفيد در بسيارى از فرهنگ ها، رنگ پاكى است، مثلاً زن ۶۳ ساله در اين روز، روسرى سفيد مى پوشد و مرد ۶۳ ساله، عمامه سفيد بر سر مى بندد. آيين توأم با ضيافت است و در آن، تدارك هايى ديده مى شوند. اگر كسى توان برگزارى اين مراسم را نداشته باشد، غذاى خاص اين آيين را كه شيربرنج است و به زبان تركمن «سويد لاش» گفته مى شود، مى پزد و قبل از نماز مغرب به مسجد محله مى برد تا نمازگزاران آن را بخورند و دعا كنند. در پايان آن، مراسم مولودى خوانى با حضور روحانيون مسجد برگزار مى شود . اين آيين را در يکي از ماه هاي: ربيع الاول، ربيع الثاني، جمادي الاول و جمادي الثاني برگزار مي كنند.

رقص خنجر ترکمن (ذكر خنجر):

رقص خنجر (ذکر خنجر) در واقع، نمایشی هنری، رزمی و نمایشی است. همراه با حرکاتی هماهنگ و موزون که جلوه و شکوهی خاص دارد . در اجرای این هنر که به طور دسته‌جمعی(معمولا از 5، 7، 9 و یا 11 نفر تجاوز نمی کند) و با لباس سنتی و خنجر بر کمر صورت می‌گیرد، حالتی ذکر گونه دارد و برداشتی است عارفانه. مضمون اشعار به ذکر و ستایش خداوند و اولیای الهی مي پردازد.

 

آثار طبیعی

درخت کهنسال صنوبر نظرعلي

توصيف وضعيت اثر :

اين درخت کهنسال داراي قطربرابرسينه معادل245 سانتيمتربوده، وسعت سطح تاج پوششآن 582 مترمربع راشامل مي گردد و سن آن حدود 300 سال تخمين زده مي شود. اين درخت به لحاظ شکل ظاهري و با توجه به نوع گونه آن داراي تنه بسيارقطوري مي باشد که دچار درون پوسيدگي شده و آثار آن روي تنه درخت مشخص مي باشد. درون پوسيدگي از قسمت بن تا قسمتي که شاخه ها از تنه درخت منشعب مي شوند وجود دارد و اين امر سبب شده است تا آب باران از قسمت تاج پوشش وارد حفره ايجاد شده در تنه شود، به سمت پايين جاري شده و روي تنه در قسمت بن آن بصورت حفره زيبايي از آب جمع شود. طبق گفته هاي مالک زمين يکي از سرشاخه هاي درخت که خشک شده بوده است در اثر طوفان شکسته و سقوط مي کند و از آنجا که براي مردم و ايشان با توجه به اعتقاد مذهبي که به آن داشته اند اين شاخه بزرگ را به کمک بيل مکانيکي در زير خاک مدفون مي کنند. اين درخت کهنسال در انتهاي روستا نظرعلي قرار دارد و اطراف آن زمين هاي باغي و کشاورزي مي باشد.اين درخت کهنسال باتوجه به قدمت زيادي که دارد و نوع گونه آن که به خوبي توانسته است با اقليم منطقه سازگاري پيدا کند وجزء درختان نادر درايران مي باشد بنابراين مطالعات ژنتيکي برروي اين گونه درجهت اصلاح وياتکثيرآن پيشنهاد مي گردد. با توجه به نظرات کارشناسان موسسه تحقيقات سازمان جنگل ها و مراتع کشور احتمالاً اين درخت کهنسال قديمي ترين صنوبر موجود در ايران و بنابراين قابل ثبت درفهرست میراث جهاني است.

درخت کهنسال ارس سراني

توصيف وضعيت اثر:

اين درخت کهنسال داراي قطربرابرسينه معادل 270 سانتي متربوده، وسعت سطح تاج پوشش آن 271 مترمربع راشامل مي گردد وسن آن حدود 2700 سال تخمين زده مي شود. اين درخت به لحاظ شکل ظاهري و با توجه به نوع گونه آن داراي تنه بسيارقطور و ريشه هايي پهن و گسترده در سطح خاک مي باشد. اين درخت روي دامنه کوه کونجه خور و در داخل رويشگاهي از درختان ارس با قطرهاي متفاوت قرار دارد. اين درخت کهنسال داراي يک تنه کشيده و تنومند مي باشد که از ارتفاع حدود 3 متري داراي 3 تنه شده و به اطراف گسترده شده است لذا باتوجه به قدمت زيادي که دارد به خوبي توانسته است با اقليم منطقه سازگاري پيدا کند و جزء درختان نادردرايران مي باشد. طبق نظر کارشناسان موسسه تحقيقات جنگل ها و مراتع کشور جزء 3 درخت بسيار کهنسال ايران مي باشد، بنابراين مطالعات ژنتيکي برروي اين گونه درجهت اصلاح و يا تکثير آن پيشنهاد مي گردد وهمچنين مي تواند قابليت ثبت درفهرست آثارملي جهاني را نيزداشته باشد.

نام درخت: درخت کهنسال ارس (آرچه) گرمه

توصيف وضعيت اثر:

اين درخت کهنسال در محدوده زمين هاي باير که مربوط به اراضي ملي مي باشد قرار دارد. طبق بررسي هاي ميداني در دشت اطراف این درخت، هيچگونه درخت ديگري وجود ندارد. اين درخت داراي قطر برابر سينه حدود 213 سانتی متر است و سن آن حدود 2100 تا 2300 سال تخمين زده مي شود. بزرگي تاج پوشش آن 194 متر مربع را شامل مي گردد و موجب شده است تا از فاصله دور بواسطه بزرگي تاج و محيط باز اطراف به خوبي قابل تشخيص باشد. اين درخت نزد مردم منطقه ارزش آیینی دارد که به صورت بستن پارچه هاي سبز دور تنه و شاخه ها و همچنين زدن ميخ بروي تنه تبلور یافته است. اين ارس کهنسال از درون پوسيده شده و به همین دلیل درداخل آن حفره اي ايجاد شده است که از قسمت تاج پوشش به سمت بن درخت قابل مشاهده است. طبق بررسي هاي انجام شده هچگونه آثار وجود بذر روي شاخه ها و در اطراف درخت مشاهده نشد و بنظر مي رسد اين درخت ارس کهنسال يک تک پايه نر مي باشد.

درخت چنار کهنسال کتلي

توصيف وضعيت اثر:

اين درخت کهنسال از نظر شکل ظاهري تنۀ بسيار ستبري دارد که در گذشته به دليل آتش سوزي هاي مکرر کاملاً از وسط به دونيم تقسيم شده است. وسعت فضاي ايجاد شده به اندازه اي است که براحتي يک خودروی پاترول درآن جاي مي گيرد . داخل تنه غربي اين درخت کهنسال کندوي زنبورعسل وجود دارد که طبق اطلاعات محلي در گذشته براي خارج کردن عسل از داخل اين تنه و پراکنده کردن زنبورها از آتش استفاده مي شده است. آب چشمه اي که در فاصله حدود100متري سمت شرقي اين درخت قراردارد از زير تنه غربي درخت عبور مي کند. اين درخت کهنسال با توجه به قدمت بسيار زيادي که داردو نوع گونه آن توانسته بخوبي با اقليم منطقه سازگاري پيدا کند و جزو درختان نادر ايران است. بنابراين مطالعات ژنتيکي برروي اين گونه درجهت اصلاح ويا تکثيرآن پيشنهاد مي گردد وبا توجه به نظرات کارشناسان موسسه تحقيقات سازمان جنگل ها و مراتع کشور احتمالاً اين درخت کهنسال قديمي ترين چنار موجود در ايران است که از همین رو قابل ثبت درفهرست میراث جهاني است.

درخت گردو کهنسال اسپاخو:

توصيف وضعيت اثر:

در حال حاضر اين درخت کهنسال به خاطر توجه و مراقبت مالک شامل آبياري، هرس و نیز آفت کشی، وضعيت خوبي دارد. اين درخت گردو کهنسال بطور متوسط سالانه حدود 300 کيلو محصول دارد که در سال هاي اخير به دليل کم آبي و خشکسالي در منطقه و بروز سرماي شديد از ميزان محصول آن کاسته شده است. زميني که اين گردوي کهنسال در آن واقع شده است يک زمين باغي بوده که در اطراف آن درختان گردوي ديگري نيز مشاهده مي شود. اين درخت کهنسال با توجه به قدمت زيادي که دارد و نوع گونه آن به خوبي توانسته است با اقليم منطقه سازگاري پيدا کند. گردوی اسپاخو به دلیل ویژگی های خاص خود جزء درختان نادرايران است و بنابراين قابليت ثبت در فهرست آثارملي را دارد ومطالعات ژنتيکي و زیست محیطی برروي اين گونه درجهت اصلاح ويا تکثيرآن پيشنهاد مي گردد.

نام درخت: درخت کهنسال چنار سوخته حسن آباد  سن: 350  تا 400  سال

توصيف وضعيت اثر:

چنار کهنسال روستاي حسن آباد به گفته اهالي و نقل قول هايي از پيشينيان، يک تنه واحد داشته که در اثر آتش سوزي، تنه آن سوخته و بخش زیادی از آن نابود شده ولی پس از مدتي دوباره احیا شده و به شکل امروزي درآمده است. در حال حاضر اين درخت کهنسال 3 تنه دارد که قطر آنها به ترتيب 181 سانتی متر، 107 شانتی متر و 149 سانتی متر است. در ديد ظاهري دو تنه از اين درخت از بن بهم متصل هستند و در محل اتصال آنها يک سوراخ به اندازه 40 ×40 سانتيمتر مشاهده مي شود که البته به علت  پر شدن داخل اين سوراخ و اطراف توسط  خاک و سنگريزه فقط همين قدر از سوراخ ديده مي شود. داخل اين دو تنه همانطور که قبلاً اشاره شد به دليل درون گسيختگي، خالي شده و آثار سوختگي و زغال کاملا" داخل اين تنه ها و در محل سوراخ فوق مشهود است. اطراف اين درخت در جهت شمال و غرب آن زمين هاي کشاورزي وجود دارد. در سمت شرق اين درخت و در فاصله حدود 4 متري از آن جاده آسفالت و راه ورودي روستا ديده مي شود. از کنار اين درخت و در عمق حدود 3 متري و فاصله 2 متري نهر باريکي عبور مي کند که اهميت زيادي در رساندن آب به اين درخت کهنسال را دارد. در روي پوست يکي از تنه ها که در جهت شمال قرار گرفته است. در زمستان سال 1389 در اثر وقوع سيلاب، خاک اطراف درخت در قسمت غربي شسته شده و بدين منظور عمليات نجات بخشي با ساخت ديوار ساحلي انجام شد، که طبق تحقيقات انجام شده بنظر مي رسد اين کار براي اولين بار است که در سطح کشور انجام مي شود.

نام درخت: چنار کهنسال شوقان سن:300 تا 350 سال

توصيف وضعيت اثر:

اين درخت کهنسال داراي قطربرابر سينه معادل 207 سانتي متربوده و وسعت سطح تاج پوشش آن 337 مترمربع را شامل مي گردد و سن آن350سال تخمين زده مي شود. اين درخت به لحاظ شکل ظاهري تنه ستبری دارد که از درون پوسيده شده و آثار آن روي تنه درخت در ضلع شرقي و شمالي کاملاً مشهود است. اين درخت کهنسال در داخل ميدان اصلي شهر قرار دارد که به نام محلي پاچنار مشهور است و حدود 6 سال قبل ساخته شده است. طبق اطلاعات محلي در گذشته آب سرچشمه شهر از کنار اين درخت عبور مي کرده و اطراف آن باغستان بوده است. با وجود این امروزه به دلیل توسعه شهری و رشد بافت مسکونی شوقان به شهر تبديل شده و درخت در مرکز بافت مسکونی قرار دارد. با توجه به فضاي تقريباً بزرگ ميدانی که درخت در آن قرار دارد، مردم اغلب در داخل میدان و کنار آن دور هم گرد مي آيند. اين درخت کهنسال با توجه به قدمت زیادی که دارد توانسته است بخوبي با اقليم منطقه سازگاري پيدا کند و بنابراين مطالعات ژنتيکي برروي اين گونه درجهت اصلاح و يا تکثيرآن پيشنهاد مي گردد.

نام درخت: شاه توت حصار سن:150 تا 200 سال

توصيف وضعيت اثر:

در جنوب شهر بجنورد و در منطقه اي معروف به اراضي حصار، درخت کهنسال و بسيار زيبايي از گونه شاه توت وجود دارد. اين درخت به لحاظ وضعيت ظاهري از ارتفاع 5/0 متري تنه آن از وسط باز شده و شاخه هايش به اطراف گسترده شده اند و در بعضي نقاط به علت قطر زياد و بزرگي تاج پوشش و در نتيجه سنگيني، شاخه ها در داخل خاک قرار گرفته اند. درخت شاه توت معمولاً رشد ساليانه کمي دارد و بر اساس محاسبات و اندازه گيري قطر درخت، مي بايست حدود 250 سال قدمت داشته باشد. با توجه به اينکه درخت شاه توت از پايه هاي مناسب و با قدرت رويشي بالايي بوده است توانسته رشد زيادي کند که اين عامل نشان دهنده توان بسيار بالاي ژنتيکي اين درخت است. طبق تحقيقات محلي این درخت در باورهای آیینی مردم جایگاه خاصی دارد و به آن سيد مي گويند. در حال حاضر اين درخت کهنسال در وضعيت مناسب و شادابي بسر مي برد و ميوه هاي درشت و سياه رنگ به بار می آورد. قطر متوسط برابر سينه درخت 160 سانتيمتر است و سطح تاج پوشش آن 118 متر مربع را شامل مي گردد.

نام درخت: داغداغان قره نوده سن: حدود 300 تا 400 سال

توصيف وضعيت اثر:

در فاصله حدود 1 کيلومتري جنوب غربي روستا قره نوده و 200 متري غرب جاده آسفالت و در زير صخره اي سنگي، درختي کهنسال از گونه داغداغان قرار گرفته است. اين درخت داراي تنه اي تقريباً استوانه ای بوده و آثار درون پوسيدگي در قسمت بن درخت مشهود است. با وجود این درخت داغداغان قره نوده این روزها شرايط مناسبي دارد و برگ هاي انبوه و سبز رنگ و ميوه هاي نارنجي آن نشان از سلامتي درخت دارد. اين درخت بر روي دامنه کوهي سنگي واقع شده و اطراف آن گونه زالزالک و درختان داغداغان ديگري با قطر هاي 30 تا 50 سانتي متر مشاهده مي گردند. 3 عدد از شاخه هاي اصلي درخت به علت درون پوسيدگي شکسته شده و آثار آنها در محل شکستگي مشخص مي باشد. از آثار روي زمين و سنگ هاي فرو رفته در قسمت بن آن مشخص است که در اثر فرسايش و سيلاب هاي ناشي از شيب کوه، خاک اطراف درخت شسته شده است. قطر درخت در حدود 107 سانتي متر است و تاج پوشش آن 94 متر مربع را دربر گرفته است.

نام اثر: چشمه آبگرم ايوب پیغمبر (ع)

توصيف وضعيت اثر:

چشمۀ آب گرم ايوب پیغمبر، از مجموعه چشمه هایی تشکيل شده که از دل زمين می جوشد و در سطح زمین جاری مي شود. دماي آب چشمه حدود 36 درجه سانتيگراد است. آب چشمه در سطح به شکل يک استخر به مساحت 459 متر مربع و عمق متوسط حدود 5/1 متر است. دبي طبيعي آب اين چشمه 5/9 ليتر بر ثانيه بوده و در حال حاضر اهالي منطقه و مردمي که از خواص معدني آن مطلع هستند جهت شنا و تفريح از آن استفاده مي کنند. در فاصله 5 متري اين چشمه، چشمه آب سرد قابل شرب قرار دارد که آب آن از گوشه ضلع شمالي استخر وارد آن مي گردد که به خوبي سردي آب در اين قسمت احساس مي شود. اطراف استخر به منظور رعایت اصول ایمنی و بهداشتی حصار کشي شده است.

نام اثر: چشمه آبگرم مهمانک

توصيف وضعيت اثر:

روستا مهمانک در فاصله 6 کيلومتري جنوب غربي شهر آشخانه و مجاور جاده آسيايي قرار گرفته است. در فاصله حدود 5/1 کيلومتري از شرق اين روستا چشمۀ آب گرمی وجود دارد. اين چشمه از زير يک کوه آهکي و از چندين نقطه خارج مي شود. چشمه در محل به گرموک مشهور است و آب آن جهت مصارف کشاورزي و اغلب براي آبياري زمين هاي باغي که بيشتر محصول آنها انگور است استفاده مي شود. متوسط دبي طبيعي آب اين چشمه در 6 ماهه اول سال 1389 در حدود 47 ليتر بر ثانيه است. مساحت محدوده چشمه در حدود 50 متر مربع است. آب چشمه بسيار زلال و شفاف است. طبق تحقيقات محلي در گذشته آب اين چشمه بيشتر بوده و همچنين مکاني که آب خارج مي شده در سطحي بالاتر قرار داشته است که به علت کم آبي هاي چند سال اخير که در اين منطقه اتفاق افتاده سطح آب پايين رفته و از ميزان آب چشمه نيز کاسته شده است. به همین دلیل اهالي محل جوشش چشمه را گودتر کرده اند تا آب آسان تر خارج شود. بر اساس بررسی های میدانی مردم معتقدند آب این چشمه شفا بخش است و برای درمان ناراحتي هاي پوستي و همچنين زخم از گل اين چشمه استفاده مي کنند. هم مردان و هم زنان در آن آبتني (شنا) مي کنند. داخل آب ماهي هايي کوچک و خاکستري رنگ مشاهده مي شود. آب اين چشمه براي مردم اهميت زيادي دارد و علاوه بر جایگاه آیینی در معيشت آنها نقش بارزی دارد. آب گرم مهمانک یکی از چند چشمه آب گرم استان خراسان شمالی است که معرفي آن مي تواند زمينه تحقيقات بيشتر در زمينه علوم آب و همچنين ورود علاقه مندان را به اين مکان گسترش دهد.

نام اثر: آبشار شارشار

توصيف وضعيت اثر:

در 29 کيلومتري جنوب غربي شهر شيروان روستاي اسطخري قرار دارد. در بالادست روستا چشمه ای قرار دارد که آب آن در وسط آبادی جریان دارد. آب چشمه در مسير رسيدن به داخل درۀ روستاي اسطخري به پرتگاهي به ارتفاع حدود 20 متر مي رسد که در این محل آبشاري بسيار زيبا معروف به شارشار تشکیل می دهد. پله پرتاب های متعــدد و حوضچه های فراوان، زيبايی ريزش آب در آبشار را دو چندان کرده و تداخل درختـان، توپوگرافی کوهستانی و رودخانه ای، زيبايی خیره کننده ای به اين آبشار داده است. هنگامی که آب لابه لای صخره ها می پيچد و با سرعت از دل کوه بيـــرون می جهـد، بر روی درختـــان تنومند صنوبر، بيــد و گردو ريزش می کند به علت برخورد با صخره و سنگ های بزرگ ته دره به صـــورت ابر سفيدي ديده مي شود که منظره ای بسيــار جالب و ديدنی به وجود می آورد. در ســرمای زمستان نيز که اين آبشــار يخ می زند منظــره چشم نواز بی مانندی را پديد می آورد که نمونه ای از نشانه های قدرت لایزال الهی است. دبی متوسط شارشار حدود 15 مترمکعب در ثانيه است.

درخت ارس کهنسال اسطخري

توصيف وضعيت اثر: اين درخت کهنسال داراي قطربرابرسينه عادل 141 سانتي متربوده، وسعت سطح تاج پوشش آن 210 مترمربع راشامل مي گردد.سن اين درخت کهنسال حدود 800 تا 1000سال تخمين زده مي شود. اين درخت به لحاظ شکل ظاهري و با توجه به نوع گونه آن داراي تنه قطوري است و ريشه هايي پهن و گسترده در سطح خاک دارد که اين ريشه ها در سطح خاک تا فاصله 15 متري از بن آن مشاهده مي شود. اين درخت روي دامنه تپه اي در فاصله حدود 1 کيلومتري جنوب و در داخل محوطه قبرستان اين روستا قرار دارد. همچنين آبشار روستا (شارشار) در فاصله حدود 500 متري شمال غربي آن است. خاک اطراف درخت کاملاً خشک است و طبق تحقيقات انجام شده تنها منبع دريافت آب از طريق بارندگي ها مي باشد. اين درخت کهنسال داراي يک تنه کشيده و تنومند مي باشد که از ارتفاع حدود 2 متري داراي چند شاخه شده و به اطراف گسترده شده اند. به لحاظ وضعيت فيزيولوژيکي در سن کهنسالي قرار داشته و تنه آن از داخل کاملاً تهي مي باشد. اين درخت کهنسال با توجه به قدمت زيادي که دارد و نوع گونه آن، به خوبي توانسته است با اقليم منطقه سازگاري پيدا کند، بنابراين مطالعات ژنتيکي برروي اين گونه درجهت اصلاح وياتکثيرآن پيشنهاد مي گردد.

 

درختان چنار کهنسال اسلام آباد

توصيف وضعبت اثر:

در وسط روستاي اسلام آباد و در مجاور حمام اين روستا 2 درخت چنار کنار هم (فاصله 2 متر) با قطرهاي متفاوت مشاهده مي گردند. قطر درخت چنار اول معادل 145 سانتي متر و قطر درخت چنار دوم 160 سانتيمتر در ارتفاع برابر سينه اندازه گيري شد. به نظر مي رسد سن اين درختان در حدود 200 تا 250 سال باشد و بدين لحاظ جزء درختان کهنسال محسوب مي گردند. به لحاظ شکل ظاهري هر دو درخت در وضعيت کاملا" شاداب و سبز بسر مي برند و آثار آتش سوزي و يا حفره اي روي تنه آنها مبني بر درون پوسيدگي مشاهده نمي شود. همچنين اين درختان از ارتفاع زيادي نيز برخوردار مي باشند. از سمت جنوب اين درختان و از فاصله حدود 5 متري از آنها رودخانه روستا عبور مي کند که نقش مهمي در بقاي اين درختان و تامين نياز آبي آنها دارد. در سمت شمال آنها و در فاصله حدود 3 متري بناي حمام روستا وجود دارد. طبق تحقيقات محلي قبلاً بجاي اين حمام، آسياب آبي وجود داشته است که بعد از تخريب آن حمام ساخته مي شود (سال 1363). ضمناً مسير آب نيز به سمت آسياب بوده و از سمت شمال درختان عبور مي کرده که به علت ساختن حمام مسير آب را تغيير مي دهند و اين رودخانه به شکل امروزي مشاهده مي شود. اين درختان کهنسال باتوجه به قدمت مناسبي که دارند ونوع گونه آنها به خوبي توانسته اند با اقليم منطقه سازگاري پيدا کنند وجزو درختان کهنسال در ايران مي باشند، بنابراين مطالعات ژنتيکي برروي آن درجهت اصلاح ويا تکثيرپيشنهاد مي گردد.

چشمه بابا امان

توصيف وضعيت اثر: 

در 10 کيلومتری شمال شرق بجنورد و در کنار جاده اصلی بجنورد - مشهد، گردشگاه معروف « بابا امان » واقع شده است. در پارک بابا امان و در فاصله حدود 10 متري از مقبره امام زاده پارک، چشمه ای وجود دارد که در 4 نقطه از درون تپه ای مي جوشد و آب آن به استخر هايی مي ريزد که با اختلاف سطح ساخته شده است تا آبشار های مصنوعی توليد کند. تعداد اين استخرها 9 عدد بوده که با اختلاف ارتفاع و در جهت شيب ساخته شده اند و آخرين آنها در مجاورت جاده مي باشد. دماي آب اين چشمه در حدود 12 درجه سانتي گراد مي باشد و مساحت چشمه اصلي در حدود 14 متر مربع است. عمق متوسط آن در حدود 20 سانتيمتر است. متوسط دبي طبيعي اين چشمه حدود 28 ليتر بر ثانيه مي باشد. اهميت اين چشمه بسيار زياد است. علت اصلي به وجود آمدن پارک بابا امان، وجود تعداد درختان بسيار زياد از گونه هاي مختلف مانند چنار، افرا، صنوبر، کاج و ... که آن را تبديل به يک پارک جنگلي نموده است، بقاي درختان کهنسال چنار بابا امان که در حال ثبت در فهرست آثار ملي کشور هستند و يکي از آنها قطري در حدود 318 سانتيمتر دارد و بسياري از عوامل ديگر که در مجموع باعث تبديل شدن اين مکان به يک منطقه نمونه گردشگري ملي شده است، همگي مديون وجود اين چشمه هستند. همچنين آب اين چشمه براي مصارف شرب لوله کشي شده است.

درختان چنارکهنسال بش قارداش

توصيف وضعيت اثر

پارک بش قارداش در فاصله 6 کيلومتري جنوب غربي شهر بجنورد قرار دارد که در حال حاضر تحت مديريت شهرداري بجنورد است. در داخل اين پارک و مجاور بناي مقبره یارمحمد خان شادلو (سردار مفخم) درختان چنار زيادي مشاهده مي گردد. از ميان اين درختان 3 پايه داراي قطر بيشتري بوده و به سبب کهنسالي دچار درون پوسيدگي شده اند. درخت چنار اول روبروي مقبره سردار قرار دارد، داراي تنه اي استوانه اي بوده و قطري معادل 192 سانتي متر در استاندارد برابر سينه دارد و مسن ترين درخت در اين پارک مي باشد. به لحاظ شکل ظاهري دچار درون پوسيدگي شده است که آثار آن در قسمت بن درخت و در سمت شمال آن مشاهده مي شود که توسط شهرداري با سيمان پر شده است. همچنين در ارتفاع 20/1 متري ضلع غربي تنه سوراخي به اندازه حدود 20 سانتي متر ديده مي شود که از اين قسمت درون پوسيدگي درخت مشخص مي باشد. اين درخت به لحاظ شرايط ظاهري کاملاً شاداب و سبز است و داراي تاج پوشش بزرگي مي باشد که شاخه هاي آن در سمت غربي روي استخر مجموعه پارک کشيده شده است. دور اين درخت ديواري با سنگ هاي تزئيني مالون و به ارتفاع 40 سانتيمتر ساخته اند. قدمت آن حدود 250 سال است.درخت چنار دوم که در فاصله 5 متري جنوب چنار اول و مجاور ديوار ايوان مقبره سردار قرار گرفته است، قطري معادل 150 سانتيمتر دارد. اين درخت به خاطر شرايط کهنسالي از وسط باز شده و تنه آن دچار خسارت شده است. به همين علت تنه آن در نماي شمالي تا ارتفاع 2 متري با سنگ چين پر شده است. يکي از شاخه هاي اصلي اين درخت که در سمت غربي آن قرار دارد، به علت درون پوسيدگي خشک شده ولي هنوز به تنه اصلي متصل مي باشد. شاخه هاي ديگر اين درخت سالم بوده و تاج پوشش آن را تشکيل داده اند. دور اين درخت نيز ديواري با سنگ هاي تزئيني مالون ساخته اند. قدمت آن حدود 200 سال است.درخت چنار سوم که در سمت ورودي پارک و در فاصله حدود 16 متري از چنار اول و در سمت جنوب آن قرار دارد، به لحاظ شکل ظاهري تنه آن در سمت شمالي و جنوبي باريک و در سمت شرقي و غربي قطورتر است. قطر آن در سمت شمال و جنوب تنه حدود 150 سانتيمتر و در سمت شرق و غرب حدود 250 سانتيمتر مي باشد. لذا قطر ميانگين آن حدود 200 سانتيمتر است. درخت فوق بعلت شرايط کهنسالي دچار درون پوسيدگي شده و تنه آن در نماي جنوبي کاملاً از بين رفته است که توسط شهرداري با سنگ چين پر شده است. اين درخت از ارتفاع 5/2 متري 2 شاخه مي شود و آثار پوسيدگي بر روي شاخه اي که به سمت شرق کشيده شده است، مشخص مي باشد. تنه اين درخت در ساير جهات سالم و قدمت آن حدود 250 سال است. اين درختان کهنسال باتوجه به قدمت زيادي که دارند ونوع گونه آنها بخوبي توانسته اند با اقليم منطقه سازگاري پيدا کنندو جوءدرختان کهنسال در ايران هستند و از همین رو انجام مطالعات ژنتيکي برروي آنها درجهت اصلاح و يا تکثيرپيشنهاد مي گردد.

سرچشمه شوقان:

در فاصله حدود 5/1 کيلومتري از شمال غربي ميدان امام خميني شهر شوقان چشمه زيبا و معروفي به نام سرچشمه شوقان قرار دارد. اين چشمه در مجاور يک کوه واقع شده و آب آن از زير چندين نقطه از شکاف هاي کوه خارج مي شود. دبي متوسط طي 8 ماهه نخست سال اين چشمه طبق آمار دفتر مطالعات پايه آب استان در حدود 100 ليتر بر ثانيه است و مساحت چشمه حدود 150 متر مربع مي باشد. همچنين دماي متوسط آب در حدود 16 درجه سانتيگراد است. آب اين چشمه به جهت شرب داخل شهر و کشاورزي مورد استفاده مي باشد. آب اين چشمه براي مردم شهر شوقان بسيار مهم است. به اين چشمه اعتقاد دارند و به آن نذر مي کنند. طبق تحقيقات محلي اين چشمه اصلي ترين چشمه منطقه بوده و علت تشکيل شهر شوقان و سکني گزيدن اهالي در مجاور آن بوده است. آب اين چشمه پس از گذر از باغات و مزارع وارد جوي هاي شهر شده و فضاي سبز شهر را آبياري مي کند. چنار کهنسال شهر شوقان نيز که در ميدان مرکزي شهر قرار دارد و در فهرست آثار طبيعي ملي کشور به ثبت رسيده است، از آب اين چشمه سيراب مي شود. بخشی از آب سرچشمه شوقان به مصرف نوشیدن مردم شهر شوقان می رسد. در مجموع اين چشمه به دليل برکتي که براي شهر دارد و باعث تبديل شدن اين مکان به يک منطقه گردشگري شده است، بسيار حائز اهميت است.

شهرستان بجنورد

بناي عمارت مفخم (موزه باستان شناسي و مردم شناسي)

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 952

موقعیت: بجنورد، خیابان شریعتی شمالی

عمارت مفخم بزرگترين و شاخص ­ترين اثر تاريخي دروۀ قاجار در استان خراسان شمالی است که در اوایل دهۀ 1300 هجری قمری به دستور يار محمدخان شادلو معروف به سردار مفخم، حاکم منطقه شمال خراسان، به عنوان محل سکونت وی و خانواده اش ساخته شده است. اين بنای مجلل 34 اتاق با دو تالار بزرگ دارد. نمای اصلی ساختمان در سمت جنوب است که سراسر آن به زیباترین وجهی با انواع فنون كاشيكاري معرق، معقلي، هفت رنگ و با طرح ها و نقوش انساني، حيواني، اسليمي، ختايي و هندسي زینت یافته است. مصالح بکار رفته در بنا آجر با ملات گچ است و هر طبقه ساختمان داراي دو ايوان شمالي و جنوبي مي باشد، سرتاسر بنا با کاشي هاي خشتي و هفت رنگ زيبا در اندازه و شکل هاي مختلف به رنگ هاي فيروزه اي، زرد، صورتي، بنفش، سفيد، سبز، سرخ و سياه کاشي کاري شده و هر ستون با طرح و نقش خاص خود زينت داده شده است. نماي بيروني ساختمان تصاويري از دو فرشته بالدار، چهره هاي انساني، نقاشي از گل و گياه و پرنده، طبيعت و طرح هاي هندسي سده 13 را به تماشا مي گذارد. اين بناي تاريخي با شماره 952 در فهرست آثار تاريخي به ثبت رسيده است. بنای عمارت مفخم پس از مرمت و احیا به موزه بزرگ باستان شناسی و مردم شناسی استان تبدیل شده است. موزه هاي مردم شناسي از جمله موزه هاي تاريخي هستند که در آن گوشه اي از فرهنگ اقوام و ملل يک منطقه را در قالب هاي آداب و رسوم، مشاغل سنتي و صنايع دستي به نمايش گذاشته مي شود. بخش مردم شناسي موزه از سه موضوع کلي اقوام، مشاغل و آئين ها تشکيل شده است. در ادامه محتوای هر یک از بخش های موزه مردم شناسی معرفی شده است.

آيينه خانه مفخم (موزه اسناد و نسخ خطي)

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 1167

موقعیت: بجنورد، خیابان شریعتی شمالی

بناي معروف به آيينه خانه يکي از يادمان هاي برجسته ي دوره قاجار خراسان شمالي است که در شمال شهر بجنورد، در منتهي اليه شمالي خيابان شريعتي قرار دارد. در دوره قاجار بناي آيينه خانه همراه با بناهاي ديگري از جمله عمارت مفخم، کلاه فرنگي، حوضخانه و سردر، در باغ بزرگي قرار داشته و مجموعه دارالحکومه ي مفخم را تشکيل مي داده است. اين بنا در دهه 1300 هجري، همزمان با دوره حکومت ناصرالدين شاه به دستور يارمحمد خان شادلو، معروف به سردار مفخم ساخته شده و به عنوان فضاي اداري و ديواني، براي انجام ديدارهاي رسمي سردار مفخم با رجال سياسي عهد قاجار و نيز انجام مراسم تشريفات نظامي و رايزني در باب مسائل سياسي و اجتماعي با سران ايل شادلو و ديگر رجال سياسي دوره قاجار مورد استفاده قرار مي گرفته است. معروف است که طراحي نقشه ساختماني آيينه خانه به دست ميرزا مهدي خانشقاقي ( ممتحن الدوله) اولين مهندس معمار ايراني که از دانشکده معماري پاريس فارغ التحصيل شده بود، انجام شده است. ساختمان آيينه خانه در دو طبقه به ابعاد تقريبي11×18 متر و به ارتفاع حدود 10 متر ساخته شده که در مجموع 9 اتاق دارد. يکي از اتاق هاي طبقه فوقاني تالاري است به ابعاد 8×3 متر که تمام ديوارها و سقف آن با طرح هاي زيبايي آيينه کاري شده و به خاطر وجود همين تالار است که اين بنا را آيينه خانه ناميده اند. بناي آيينه خانه به شماره 1167در فهرست آثار ملي کشور به ثبت رسيده و از سال 1379 تاکنون به عنوان موزه ي اسناد و نسخ خطي مورد استفاده قرار مي گيرد.

امامزاده محمدرضا لنگر

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 5153

موقعیت: شهرستان بجنورد، 1 کیلومتری روستای لنگر

بنای امامزاده محمد رضا یکی از یادمان های مذهبی- تاریخی شهرستان بجنورد است که احتمالاً در دوره تيموري ساخته شده است. كتيبۀ بنا که اکنون مفقود شده تاريخ ساخت مقبره را 876 هـ .ذكر مي­كرده است. این بقعه بارها تعمیر شده و نماي خارجي آن در دوره قاجار كاملاً تجديد شده است. بنا از كف تا بالاي گنبد دوپوش حدود 7 متر ارتفاع دارد. پيشاني ايوان­ ها، لچكي­ ها و تمام پوستۀ خارجي گنبد با كاشي­ هاي فيروزه ­اي رنگ پوشش يافته است.

بنای آرامگاهی بش قارداش

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 4575

موقعیت: 4 کیلومتری جنوب غرب بجنورد

بنای آرامگاهی بش­قارداش از آثار برجستۀ دورۀ قاجاری در شهرستان بجنورد است که طرح كلي پلان آن از يك گنبدخانه در وسط و دو اتاق كوچك­تر در طرفین تشكيل شده که ورودی آنها در ضلع غربی است. در جلوي هر ورودی ايواني با قوس جناقي وجود دارد که در طرفین آن مناره­ای ساخته­ اند. سراسر نماي غربي بنا، روي ستون­ ها و نيز گنبد با كاشی ­های فیروزه ­ای و هفت رنگ تزئین شده است. این بنا آرامگاه سردار مفخم، حاکم منطقه شمال خراسان در دوره قاجار است.

كوشك باغ علي آباد

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 4953

موقعیت: شهرستان بجنورد، روستای علی آباد

کوشک باغ علی ­آباد بنايي است دو طبقه با پلان مستطيلي که در دورۀ قاجار در مرکز باغی ساخته شده است. این کوشک چهار ورودي در جهات اصلي دارد و طرح كلي آن در طبقه همكف شامل يك حوضخانه با سقف گنبدی در مركز و دو اتاق در ضلع شرقي و غربي است. در زیر سقف حوضخانه رسمي بندي و كاربندي­ های زیبای گچی وجود دارد. برای رسیدن به طبقه دوم و پشت بام پلکان­هایی در بنا تعبیه شده است. مجموعه باغ و کوشک علی آباد از نمونه های معماری باغ ایرانی در استان خراسان شمالی است.

مجموعۀ سبزه میدان

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 14223

موقعیت: بجنورد، میدان شهید

مجموعۀ سبزه ميدان متشكل از یک كاروانسرا، حمام، راسته بازار و چند قهوه ­خانه از آثار دورۀ قاجار در شهر بجنورد است. شاخص ­ترين اثر اين مجموعه كاروانسرا است كه طرح كلي آن از يك ميانسرا و 34 حجره در اطراف آن تشكيل شده است. قسمت­ هاي مختلف کاروانسرا از جمله لچکی قوس ­ها به شيوه آجرچيني خفته ­راسته و آجرهاي قالبي برجسته تزئين شده است. بناي حمام در شمال شرقي مجموعه قرار دارد و به شيوه حمام هاي سنتي طراحي شده است. در اين طرح پس از ورودي، رختكن وجود دارد كه از طريق يك راهروي باريك به سربينه و نهايتاً گرمخانه راه پيدا مي كند.

حسينيه جاجرمي

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 1151

موقعیت: بجنورد، خیابان طالقانی شرقی

حسينيه جاجرمي از یادمان های اواخر دورۀ قاجار در شهر بجنورد است که به استناد کتيبه موجود در سال 1325 هجري قمري به دست استاد غلامرضا بنا يزدي ساخته شده است.اين بنا يک نمونه معماري سنتي از نوع حیاط مرکزی است که نوعي معماري درونگرا قلمداد مي شود و در آن تمام درب و پنجره ها و نورگيرهاي رو به حياط باز می شوند. طرح کلی پلان بنا مربع شکل است و در ضلع شرقی و غربی از دو طبقه تشکیل شده که در مجموع حدود 600 متر مربع مساحت دارد. ورودی حسینیه از طریق یک هشتی به حیاط مرکزی متصل شده که با دو رشته پلکان در گوشه های شمال شرقی جنوب غربی به مهتابی های طبقه فوقانی راه می یابد. سقف هشتي بنا در قسمت ورودي و تمام حجره های طبقه پایین با قوس كليل پوشش يافته و طبقه بالا به صورت تیرپوش است.بي مختلف بنا با آرايه هاي معماري از قبيل آجركاري، گچبري، مقرنس­كاري و كتيبه­ هايی تزئين شده است. قسمت بالایی دیوار ايوان شرقی یک افریز تزیینی با کتیبه به خط نستعلیق دارد که در آن گزیده ای از ترکیب بند مشهور محتشم کاشانی در مرثیه شهدای کربلا (باز این چه شورش است) گچبری شده است. این اشعار متناسب کاربری اصلی این بنا به عنوان حسینیه و محل عزاداری سوگواران سید الشهدا (ع) است. بنای اولیه حسینیه به استناد قول مالک (مرحوم حاج علي اکبر جاجرمي) در ابتدا کاربری مسکونی داشته و بعدها وقف حسینیه شده و هر ساله ماه صفر در آن عزاداري مي شود. به هر حال پس از آسیب دیدن و متروک شده بنا در دهه های بعد خانوادۀ واقف آنرا به شرط حفظ و احیا و رعايت مفاد وقفنامه در اختیار اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی قرار داده اند. اداره کل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان با هدف احيا اين بناي تاريخي، مطالعه، استحکام بخشي و مرمت آن را از سال 1384 آغاز و در آبان ماه سال 1390 به پايان رساند. هم اکنون حسينه جاجرمي به عنوان موزه ، بازارچه صنايع دستي و سفره خانه سنتي مورد بهره برداري قرار گرفته و در ایام محرم مراسم عزاداری در آن برگزار می گردد.

آرامگاه امامزاده محمد باقر

اسفيدان شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 5942

موقعیت:شهرستان بجنورد، روستای اسفیدان

آرامگاه امامزاده محمد باقر اسفيدان از بقاع متبرکه شهرستان بجنورد است که بنای آن احتمالاً در دورۀ صفوی یا قاجار ساخته شده است. پلان این آرامگاه مستطيلي است و گنبدی با ساقۀ بلند سقف آن را پوشش مي دهد. این بنا دو ايوان دارد: ايوان شرقي با پوشش قوسي که با مقرنس­كاري، گچبري و آيينه كاري تزئين شده و ايوان جنوبي با پوشش مسطح که به­ روی برخی تخته ­های پرواز سقف نام واقف و باني خير براي ساخت و مرمت بنا با مرکب خطاطي شده است. اين بقعه به امامزاده محمد باقر، از اولاد امام سجاد (ع) نسبت داده مي شود.

مقبـره شهدا

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 9241

موقعیت: بجنورد، خیابان 32 متری شهدا

مقبره شهدا نمونۀ برجسته­ ای از آثار معماری دوره­ ی پهلوی اول در بجنورد است که در مرکز باغی ساخته شده است. این بنای یادبود، مدفن تعدادی از افسران رضا شاه است که در واقعه­ ی سرکوب شورش لهاك­خان كه در سال 1304 در منطقه علم سركشي برافراشته بود جان خود را از دست دادند. پلان مقبره شهدا متشکل از یک چهار ضلعی گنبد دار است که در هر گوشه­ ی آن مناره­ ی کوچکی وجود دارد و بدنه­ ی آن با آجرهای تراشدار تزیین شده است. این بنا با الهام از معماری قرون اولیه اسلام ساخته شده است.

نام اثر: خانۀ بانك ملي

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 14150

موقعیت: بجنورد، خیابان امیریه جنوبی

خانۀ بانک ملی یکی از خانه ­های دورۀ پهلوی در شهر بجنورد است که با تلفیق معماری سنتی و اروپایی ساخته شده است. پنجره ­ها و برخي ورودي­ های بنا با قوس كماني پوشش يافته و بر بالاي آنها قاب ­هاي کاشی کاری شده ­ای ایجاد شده است. پلان بنا، سقف شيرواني معروف به كلاه فرنگي، سرستون ­ها كورنتي و بسياري ويژگي هاي ديگر اين بنا از معماري اروپايي در سده هاي 19- 18 ميلادي اقتباس شده است .

آرامگاه امامزاده سلطان سيد عباس(معصوم زاده)

موقعیت: بجنورد، میدان دفاع مقدس

آرامگاه امامزاده سلطان سيد عباس که به معصوم زاده شهرت یافته در جنوب شهر بجنورد قرار گرفته و به دلیل نوسازی­ های مکرر، تاریخ ساخت آن دقیقاً معلوم نیست. اين بقعه مدفن امامزاده سلطان سيد عباس، فرزند امام موسي كاظم(ع) است كه در دورۀ حكومت عباسی از مدينه وارد خراسان شده و در اواخر سدۀ دوم هجري وفات يافته است.

شهرستان شیروان

غارهاي هنامه

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 22214

موقعیت: روستای هنامه، 18 كيلومتري شمال شرقي شيروان

غارهای هنامه از مجموعه ­ای فضاهاي دستکند تشکیل شده كه براي ايجاد يك روستا با موقعيت تدافعي ويژه در دل كوه كنده شده است. اين مجموعه معماري دستكند شامل فضاهاي متعدد مسكوني، انبار، آغل و...است كه با اختلاف سطح و در سه طبقه ساخته شده­ اند. طبقه اول باره ­بند یا محل نگهداری احشام و طبقات دوم و سوم محل انبار آذوقه و اسكان مردم بوده است. به استناد مطالعۀ سفالینه­ های به دست آمده در اطراف این مجموعه و نیز مطالعات تطبیقی، غارهای هنامه در قرون 5-4 هجری ساخته شده و در دوره­ های بعد و به ویژه در زمان آشوب­ ها و نا امنی مورد استفاده قرار می­ گرفته است.

آرامگاه امامزاده حمزه ابن موسي الرضا (ع)

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 704

موقعیت: شهر زیارت

آرامگاه امامزاده حمزه رضا یکی از بقاع متبرکه و اماکن تاریخ شهرستان شیروان است که در روستای زیارت قرار گرفته و به حمزه ابن موسی الکاظم، از برادران امام رضا (ع) منسوب است. این بنا پلان مستطیلی و چهار ورودی در جهات اصلی دارد.دیوارهای خارجی بنا با طاق نماهای قوسدار نماسازی شده و ایوان ورودی اصلی در ضلع جنوبی کاشی کاری شده است. تاریخ ساخت این بنا دقیقاً مشخص نیست ولی با توجه به نوع پلان، نماسازی ­ها و شیوه اجرای گنبد و طاق و قوس-ها به احتمال فراوان در دوره صفوی بنا شده و بعدها مکرراً تعمیر شده است.

چهار طـاقي تيموري

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 4808

موقعیت: بناي تاريخي چهار طاقي تيموري در 6 كيلومتري شيروان واقع شده است. اين مقبره به عيدخواجه يكي از سرداران تيمور منسوب است. بناي مقبره تيموري از بيرون نماي هشت ضلعي و از داخل نقشه چهار ضلعی دارد. گبند بنا از نوع دو پوش منفصل بوده که در سال های گذشته پوشش خارجی آن از بین رفته است. عناصر مختلف از جمله طاق نماهايي با پوشش جناقي و آجرچيني خفته راسته در قسمت ساقۀ گنبد نمای خارجی بنا را تزیین کرده است. داخل بنا با اندود گچ پوشیده شده که در بخش های مختلف با نقاشي هاي منحصر بفردي با صحنه شکارگاه و نقوش گیاهی تزیین شده است. همچنین در زیر نورگیرهای پایین گنبد یک نوار کتيبه گچبري زيبا به خط ثلث با مضمون آیاتی از سورۀ مبارکه آل عمران جلوۀ خاصی به این بنا داده است.

آرامگاه زكريـای پیغمبر (ع)

موقعیت: روستای نامانلو

مقبره امامزاده زكريا در فاصله 70 کیلومتری شمال شرق شهر شیروان، در حد فاصل روستای نامانلو و منطقه گلول قرار گرفته است. به استناد روایات کهن و ادبیات شفاهی، در محل آرامگاه سر بریدۀ زکریای پیغمبر دفن شده و بدن آن بزرگوار به صورت جداگانه در فاصلۀ نزدیکی از بارگاه اصلی مدفون شده است. مردم نامانلو و روستاهای اطراف و نیز عده­ ای از سایر نقاط شهرستان در یکی از روزهای تابستان برای انجام مراسمی کهن به سوی زیارتگاه زکریا (ع) رهسپار می ­شوند و بر فراز قله و در جوار آرامگاه، برای برداشت محصول خود مراسم شکرگزاری را به جای می­آورند. در این مراسم مردم برای شکرگزاری از خوان پر نعمت و بیکران ایزدی به قربانی و نذر و نیاز می­ پردازند و بدین ترتیب یکی از کهن ­ترین و زیباترین رسوم ایرانی - اسلامی را به نمایش می­ گذارند.

حمام پيـر شهيد

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 8942

موقعیت: شهرستان شیروان، روستای پیر شهید

حمام پیرشهید نمونۀ يک حمام خزینه ­ای است و از سه بخش اصلی شامل رختکن، گرمخانه و خزینه آب گرم و سرد تشكيل شده است. رختکن یک هشتی با پلان دوازده ضلعی است که از طریق یک رشته پلکان به آن دست می­ یابند. در هر ضلع رختکن طاقچه ­هایی برای قرار دادن وسایل قرار دارد. از گوشه شرقي رختکن می­توان به گرمخانه دست یافت. اين قسمت نيز شامل 6 فضاي مستطيل شكل است كه طول و عرض سه فضاي بزرگ 8/4×5/5 متر و سه فضاي كوچك تر 8/4×4/3 متر مي باشد. گرمخانه در گوشۀ شرقي حمام قرار دارد و از دو فضاي كوچكتر نيز به عنوان خزينه استفاده مي شده است. حمام پیر شهید مانند سایر حمام های خزین ه­ای پایین ­تر از سطح زمین ساخته شده است.

شهرستان فاروج

قلعه تاريخي علي آباد

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 12083

موقعیت: شهرستان فاروج، روستای یام

قلعه علی ­آباد یکی از قلاعی است که در دورۀ صفوی برای ایستادگی در برابر اقوام مهاجم ساخته شده و با توجه به نا امنی منطقه همچنان تا اواخر دوره قاجار مورد استفاده بوده است. این قلعه پلان مستطیلی دارد و با برج و بارو و خندق بزرگی مستحکم سازی شده است. این قلعه دو دروازه در وسط حصار شمالی و جنوبی، چهار برج درگوشه ­ها و دو برج در وسط حصار شرقی و غربی دارد.

آرامگاه بابا و بی­ بی

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 5945

موقعیت: شهرستان فاروج، روستای استاد

زیارتگاه بابا و بی­بی از آثار تاریخی دوره تیموری در شهرستان فاروج است. این بنا متشکل از دو اتاق در ضلع شمالی و جنوبی و یک ایوان بزرگ با پوشش قوسی در ضلع شرقی است. در داخل هر اتاق قبری وجود دارد که بر روی آن یک صندوقچه چوبی منبت­کاری شده با نقوش گیاهی و کتیبه ­هایی به خط ثلث وجود دارد. سقف اتاقی که مرقد بابا حسین در آن قرار گرفته با گنبد رُک و عرقچینی در زیر پوشش یافته و پوستۀ خارجی گنبد روکشی از جنس ورق گالوانیزه دارد.

حمام قدیمی روستای استاد

موقعیت: شهرستان فاروج، روستای استاد

نمونه ­ای از حمام ­های دورۀ قاجار-پهلوي در شهرستان فاروج است که به صورت زیرزمینی با مصالح سنگ و ساروج ساخته شده است. طرح کلی حمام از یک راهروی ورودی، یک سربینه با پلان هشت ضلعی، گرمخانه و مخازن آب تشکیل شده است. سقف حمام پوشش گنبدی دارد و در وسط گنبدها روزنه ­ای جهت ورود نور به حمام تعبیه شده است.

مسجد جامع استاد

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 18739

موقعیت: شهرستان فاروج، روستای استاد

مسجد جامع استاد از آثار مذهبی-تاریخی شهرستان فاروج است که به دلیل انجام تعمیرات فراوان تاریخ دقیق ساخت آن معلوم نیست. این مسجد از نوع مساجد شبستانی ساده است و پلان آن متشکل از یک مستطیل است که در وسط آن ستون ­های چهارگوش بزرگی به قطر 2 متر وجود دارد. این ستون ­ها در قسمت بالا به وسیلۀ قوس ­های جناقی کند که فشار حاصل از سقف را به پایه ­ها منتقل می ­کنند به هم ارتباط یافته است.

شهرستان اسفراین

شهر بلقیس

شماره ثبت در فهرست آثار ملی:4497

موقعیت: 3 کیلومتری جنوب شهر اسفراین

شهر بلقيس بقاياي شهر کهن اسفراين در خراسان شمالي است که از سده هاي نخستين اسلام شکل گرفته و تا پايان دوره صفوي و اوايل قاجار زندگي در آن جريان داشته و به عبارتي بیش از هزار سال تاریخ اسفراین را در دل خود جای داده است. شهر بلقيس شرايط و ويژگي هاي كامل يك شهر اسلامي را داراست و از بخش هاي مختلف شامل ارگ، شارستان و تاسيسات مختلف شهري چون بازار و مسجد و... برخوردار است. ارگ شهر بلقیس مهم ترین و شاخص ترین اثر اين مجموعة باستاني است که از آن مي توان به عنوان یکی از بزرگترین سازه های خشتی در ایران نام برد. این سازه بزرگ خشتی و چینه ای وسعتی حدود 51000 مترمربع دارد که زماني 29 برج در اندازه های متفاوت حفاظت از آن را به عهده داشته اند. در گرداگرد ارگ يک خندق وسيع وجود دارد که نفوذ پذيري قلعه را دشوارتر مي ساخته است. در محدودۀ حصار شهر(شارستان) آثار دیگری نیز قابل مشاهده است که عبارتند از: 1- بقعه شیخ آذری شاعر و عارف قرن نهم هجري که در قسمت شمالی شارستان شهر واقع شده است 2- راسته بازار در بخش میانی شهر، مشتمل بر بازار و بخش هاي اقتصادي شهر است كه مابين تپه منار در جنوب و شيخ آذري در شمال قرار گرفته است.3- محل معروف به تپه منار«که با توجه به نوشته های مورخین، جغرافی نویسان و نیز کاوش های باستان شناختی احتمالاً محل مسجد در دوران اسلامی است » که بخش هایی از آن را باستان شناسان کاوش کرده اند. بعلاوه، دو بنای مهم دیگر هم خارج از حصار شهر بلقيس ولي در نزديکي آن قرار دارند: يکي بنای کاروانسراي معروف به کهنه رباط در بخش شمال غربي شارستان شهر بلقيس و ديگري مجموعه اي معروف به یخدان ها که در بخش جنوب غربی شهر تاریخی اسفراین قرار دارند. کاوش هاي باستان شناسي در شهر بلقيس از سال 1386 با انجام گمانه زني براي تعيين عرصه و حريم شهر شروع شد و تا کنون به طور مستمر ادامه داشته است. کاوش هاي شهر بلقيس منجر به کشف آثار فرهنگي-هنري نفيسي شامل انواع سفالينه ها و ظروف، سکه، کوره هاي سفالگري، بقاياي مسجد و آب انبار و آثار ديگري شده است که روي هم رفته تصوير روشني از تاريخ اين شهر باستاني را ترسيم مي کنند. آثار به دست آمده از شهر بلقيس در موزه بزرگ باستان شناسي استان در بجنورد به نمايش درآمده است. انجام مطالعات و کاوش هاي باستان شناختي منجر به معرفي شهر بلقيس و تبيين اهميت هاي فرهنگي آن شده و باعث تاسيس پايگاه ميراث فرهنگي شهر بلقيس در سال 1388 شد. از اين زمان، پايگاه شهر بلقيس به موازات کاوش هاي باستان شناختي، به انجام فعاليت هاي مرمتي در بخش هاي مختلف شهر به ويژه مرمت ارگ و نيز مقبره شيخ آذري پرداخته و برنامه هاي گسترده اي براي شناسايي و معرفي اين ميراث ارزشمند باستاني در دستورکار دارد.

قلعۀ صعلوک

شماره ثبت در فهرست آثار ملي:

موقعیت: شهرستان اسفراین،

بنای تاریخی قلعه صعلوک دژی استوار بر جبهۀ جنوبی ارتفاعات سالوک است که که قدمت آن به قرون 6-7 هجري ميرسد و در متون تاريخي مختلف از آن ياد شده است. این قلعه بر فراز يک صخره منفرد با ديواره هاي پرتگاهي ساخته شده که تسخير آن را بسيار دشوار ساخته است. در داخل قلعه بقاياي تاسيسات مختلف مانند انبار آذوقه و غلات، حمام، آسياب، زندان و محل سکونت فرمانده قلعه و افراد ديگر وجود دارد که روي هم رفته مساحت قلعه را به بيش از يک هکتار مي­رساند. قلعه صعلوک از نظر وسعت و موقعیتِ بسیار صعب العبور، یکی از برجسته ترین قلاع نظامی دورۀ اسلامی در شمال خراسان است.

آرامگاه امامزاده احمد بن علي موسي (ع)

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 5947

موقعیت: شهرستان اسفراین، 7 کیلومتری جنوب روستای کوران

بنای امامزاده احمد بن موسی در نزدیکی روستای کوران با پلان مستطیلی به ابعاد 29 متر (در امتداد شرق به غرب) و 19 متر (در امتداد شمال به جنوب) ساخته شده است. این بنا از یک گنبدخانه، دو تالار یا شبستان شرقی و غربی و چهار ایوان در جهات اصلی تشکیل شده است. همچنین شش اتاق در طرفین ایوان ها و ضلع غربی گنبدخانه وجود دارد که به چله­ خانه معروفند. گنبدخانه فضای اصلی این بقعه است که در مرکز قرار گرفته و سقف آن با یک گنبد دوپوش منفصل پوشش یافته است. این بنا با مصالح آجر و ملات گچ و آهک ساخته شده ولی در قسمت پایین دیوارها تا ازاره لاشه سنگ بکار رفته که در زیر اندود گچی پنهان شده است. در برخی نقاط می ­توان در روی اندود لایه­ های قدمی ­تر نقاشی و آثار تزییناتی با تذهیب را مشاهده کرد. در برخی نقاط اندود قدیمی نیز آثاری از کتیبه­ های فارسی و عربی شامل شعر و یادگار دیده می ­شود. بررسی کتیبه­ های موجود در بنا ازجمله کتیبۀ سنگ قبرها، کتیبه روی درب های چوبی و نوشتۀ روی اندود گچی دیوارها نشان دهندۀ دورۀ صفوی است ولی دقت در جزییات معماری نشان می ­دهد ساخت بنا در تاریخ قدیمی ­تری و احتمالاً در دورۀ ایلخانی یا تیموری انجام شده است.

مقبره بابا قدرت

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 11052

موقعیت: شهرستان اسفراین، غرب روستاي دهنه اجاق

آرمگاه باباقدرت به شیوۀ معماری دستکند ایجاد شده و تمام عناصر تشکیل دهندۀ آن در دل یک تپه طبیعی حفر شده است. پلان کلی بنا از سه بخش اصلی شامل یک ورودی در سمت شرق، یک تالار مستطیل شکل، یک رشته پلکان در انتهای دالان و یک گنبدخانۀ مربعی تشکیل شده است. گنبد از نوع دوپوش پیوسته و از جنس قلوه سنگ و کچ نیمکوب ساخته شده است. تمام سقف و کف بنا به صورت طبیعی رها شده و از جنس کنگلومرا است، مگر گنبدخانه که کاملاً با اندود گچ پوشش یافته و در بخش های مختلف آن تزییناتی به شکل نقوش هندسی یا آیات قرآن و احادیث با رنگ آبی نوشته شده است. ورودی بنا به شکل یک ایوان بلند با قوس نیم دایره­ ای است که با مصالح آجر و سیمان احداث شده و حدود 5 متر عرض دارد. این ایوان در دهۀ اخیر توسط ادارۀ اوقاف و امور خیریه به بنای آرامگاه الحاق شده و در گذشته وجود نداشته است. به استناد عکس های قدیمی و نقل قول­ های افراد محلی در گذشته ورودی آرامگاه به شکل دهانۀ یک غار طبیعی و ارتفاع آن به اندازۀ قامت یک انسان بوده است. پس از ورودی یک تالار مستطیل شکل به عرض 30/4 و به طول 40 متر وجود دارد که در طرفین آن طاقچه ­هایی تعبیه شده است. در سراسر دیوارۀ جنوبی تالار 4 طاقچه و در دیوارۀ شمالی آن 2 طاقچه ایجاد شده است. این طاقچه ها از قرار معلوم کاملاً جدید و حاصل مداخلات اداره اوقاف است و پیش از این مداخلات در واقع در بخش های مختلف دالان اصلی راهروهای فرعی وجود داشته است. ورودی بنا در ضلع شرقی تپه است که با شیب تندی به یک مسیل بزرگ منتهی می­ شود. در حاشیۀ مسیل و مظهر رشته قناتی وجود دارد که آب مورد نیاز مجاورین زیارتگاه را تأمین می­ کند. برخی پژوهشگران صاحب این قبر را «درویش حسین بن محمد و سازندۀ بقعه کوران» می­ دانند. این بنا ویژگی خاص و شاخص قابل تاریخ گذاری ندارد و فقط شاید بتوان به شیوۀ معماری گنبد دوپوش آن که تا حدی مشابه نمونه­ های دوره ایلخانی و تیموری است اشاره کرد، هرچند ممکن است سابقه احداث دالان اصلی زیارتگاه به دوره پیش از اسلام هم برسد. با وجود همه اینها از روی کتیبه ها و اشعار نوشته شده بر روی اندود دیوارهای گنبدخانه تاریخ های 1373 و 1376 هجری قمری خوانده می­ شود که بی تردید مربوط به مداخلات بعدی در بنا است که طی دوره قاجار انجام شده است. یکی از این کتیبه ها در روی طاق نمای قرینۀ ورودی گنبدخانه چنین خوانده می­ شود: مرد خداشناس که تقوا طلب کند/ خواهی سفید جامه و خواهی سیاه باش/ میرزا محمد علی بن حاج میرزا باقر.../ سنه 1373 هجری.

آرامگاه رشيد الدين محمد بيدوازي

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 2192

موقعیت: شهرستان اسفراین، روستای بیدوار

شیخ رشید الدین محمد بیدوازی(م. 866هجری) از مشایخ صوفیه و بیست و یکمین قطب سلسلۀ ذهبیه کبرویه است. به استناد متون تاریخی وی در سال 877 هجری وفات یافته و در زادگاهش بیدواز به خاک سپرده شده است. بر مزار او یک بنای سادۀ هشت ضلعی گنبددار با سنگ لاشه و ساروج ساخته شده است. هر یک از اضلاع بنا 5/3 متر طول دارد و عرض کلی بنا 45/8 متر است. گنبد بنا نیمکره­ ای و از جنس آجر با کلافکشی چوبی است که از دیواره خارجی گنبد به صورت خشخاشی بیرون زده است. دیوارهای داخلی بنا با طاق نماهای ساده تزیین شده که در روی آنها یک افریز گچبری شده به خط ثلث در ارتفاع 4/2 متری از کف بنا گرداگرد دیوارها چرخیده و سپس یک ردیف طاق نمای دیگر با طاق قوسی و در نهایت در زیر نورگیرهای گنبد در ارتفاع 4/5 متری از کف بنا یک ردیف کتیبه گچ بری مشابه دیگر وجود دارد. در دیوارۀ جنوبی بقعه یک محراب کوچک با تزیینات کاربندی گچی وجود دارد. در قاب تزئيني محراب بقعه آيه 39 سوره مبارکه آل عمران(فنادته الملائکه و هو قائم يصلي في المحراب) آورده شده که از بين رفته است. کتیبه افریزها آیاتی از قرآن مجید و درود و سلام بر چهارده معصوم است و در بخشی از آن نیز صاحب قبر را محمد رشید الدین نوادۀ شیخ همام و نبیرۀ شیخ احمد غزالی صاحب تبار معرفی کرده است. ورودی بنا در ضلع غربی است ولی در اصل دو ورودی دیگر هم در ضلع شرقی و شمالی وجود داشته که امروزه مسدود شده است. در گذشته درب و ضریح این بقعه از جنس چوب گرد و به صورت زیبایی منبت کاری شده بود که هم اکنون به موزه منتقل شده است. امروزه بجای ضریح سنگ قبر و بجای درب منبت قدیمی درب چوبی ساده ­ای نصب شده است. ضریح مقبره از جنس چوب گردو و چنار به ابعاد 130 در 193 و ارتفاع 180 سانتی متر دارای نقوش و کتیبه هایی به صورت منبت کاری شده است.نقوش بکار رفته اغلب اسلیمی و استفاده از گره های هندسی به شکل شمسه و اشکال هشت ضلعی است. درب مقبره نیز با همین روش منبت کاری شده است. کتیبه های ضریح به خط نسخ است و در آن نام استاد کار ذکر شده است: «عمل استاد محمد بن نظام بنده ذوالجلال و الاکرام». متن کتیبۀ دوم در حاشیه بالای ضریح حاوی اسامی جلاله و به شرح زیر است: هو الله الذی لا اله الا هو الرحمن الرحیم الملک القدوس السلام المومن المهیمن العزیز الجبار المتکبر الخالق الباری المصور الغفار القهار الوهاب الرزاق الفاتح العلیم القابض النار الباسط الخافض الرافع امعض المذل السمیع الحکیم العدیل الطیف الخبیر الحلیم العظمیم الشکور العلی الکبیر الحفیظ المقتدر الحسیب الخلیل الکریم المجیب الواسع الحلیم الودود المجید الباعث الشهید الحق الوکیل القوی الولی الحمید الحی القیوم الواحد الواجد الاحد الصمد القادر المقتدر الموخر الاول و الاخر الظاهر و الباطن و الوالی و المتعالی التواب المنعم المنعم المنقم الغفور الرحیم المالک الملک ذالجلال و الکرام المقسط الجامع الغنی المغنی المعطی المانع الظار النافع النور الهادی البدیع الباقی الوارث الرشید الصبور الستار. نمقه الضعیف محمد بن محیی سنه 881. با توجه به اینکه نام استاد کار ضریح در کتیبه محمد بن نظام ذکر شده بایستی محمد بن محیی بانی این ضریح باشد.

آرامگاه شاهزاده محمد باغشجرد

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 5950

موقعیت: شهرستان اسفراین، روستای باغشجرد

بنایی است آجری با پلان مستطیلی به ابعاد 9×11 متر که در بافت مسکونی روستای باغشجرد و در نزدیکی مظهر قنات روستا قرار دارد. پلان اصلی بنا به سبک چهارطاقی است که امروزه به غیر از ورودی شرقی سایر ورودی ­ها مسدود شده و به شکل طاق نما درآمده­ اند. در ضلع شمالی بنا یک رشته پلکان تعبیه شده که دسترسی بر بام بنا را میسر می­ سازد. در طرفین ورودی نیز دو حجره وجود دارد که یکی از آنها مسدود و یکی باز است. ورودی از طریق ایوانی به عرض حدود 3 متر به گنبدخانه راه پیدا می­ کند. ایوان بنا با قوس نیمدور پوشش داده شده و تمام فضای داخلی آن با گچ اندود شده است. بر بالای در ورودی بنا یک طاق­ نمای کوچک تعبیه شده که در طرفین آن با گچبری تصویر دو آهو نقش شده و به طور ضمنی به مفهوم «ضامن آهو» اشاره دارد. گنبدخانه فضایی است مربعی شکل به ابعاد 20/5×20/5 که به کمک چهار فیلپوش در بالا به هشت ضلعی تبدیل و بر فراز آن گنبدی استقرار یافته است. ارتفاع بنا تا زیر گنبد 7 متر است. نمای داخلی بنا اندود شده و بر اندود گچ نقوش متنوع گیاهی، هندسی و کتیبه­ هایی به رنگ قرمز اخرایی، آبی لاجوردی، و سبز روشن نقاشی شده است. کتیبه­ ها عمدتاً شامل ادعیه و آیات قرآنی است. در قسمت بالای دیوار و بر افریز به خط ثلث بر زمینه لاجوردی «آیه الکرسی» نوشته شده و در پایین آن انواع ترنج ­های هندسی با نقوش گیاهی و ادعیه و زیارت نامه ­ها نوشته شده است. از جمله بر جرز جنوبی ورودی بنا دعای «زیارت جامعه کبیره» در چند ردیف بر روی هم در داخل نوارهای موازی افقی نوشته شده که بخش زیادی از آن در اثر اصطکاک، نصب کلید و پریز برق و سایر عوامل پاک شده است. این کتیبه نیز به خط ثلث بر زمینه لاجوردی نوشته شده و اطراف کتیبه به رنگ قرمز اخرایی قلمگیری شده است. تمام اندود گچ زیر گنبد نیز با نقوش زیبای گیاهی به رنگ های مذکور تزیین شده است. متأسفانه امروزه به دلیل رطوبت زدگی و عدم رسیدگی به بنا بخش قابل توجهی از اندود و نقاشی­ های زیبای داخل بنا فروریخته و در صورت بی توجهی در چند دهه آینده به کلی این تزیینات نابود خواهد شد. طرح کلی پلان بنا و نیز جزییات تزیین داخلی و شیوه اجرای نقوش و کتیبه­ ها با رنگ ­های طبیعی شامل آبی لاجوردی، قرمز اخرایی و ... از هر نظر با بنای آرامگاه امامزاده حمزه موسی در روستای دهنۀ شیرین مشابه است. هر دوی این بناها با توجه به شیوه تزیین و نقوش و کتیبه­ ها و سبک معماری به دوره صفوی تاریخ­گذاری می­ شوند. کتیبه « آیه الکرسی» بر افریز و بخشی از «زیارت جامعه» (بسم الله الرحمن الرحیم السلام علیکم یا اهل بیت النبوه و موضع الرساله و مختلف الملائکه و مهبط الوحی و معدن الرحمه و ... ) بر جرز ورودی بنا به خط ثلث نوشته شده که بخش اعظم آنها فرو ریخته یا ناخوانا شده است.

نام اثر: آرامگاه امامزاده حمزه بن موسي (دهنه شيرين)

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 5151

موقعیت: شهرستان اسفراین، روستای دهنۀ شیرین

طرح کلی پلان بنا بسیار ساده است که از یک گنبدخانه و ایوانی در ضلع جنوب غربی تشکیل شده است. هر یک از اضلاع گنبدخانه 5 متر طول دارد و از داخل با گچ اندود شده و در سراسر آن نقوش گیاهی شامل نقوش اسلیمی، ختایی و ترنج هایی نقش شده که در بخش های مختلف با ادعیه و آیات قرآن تزیین شده است. در ترسیم نقوش از رنگ­ زرد، آبی، قرمز، مشکی و رنگ سفید گچ در زمینه استفاده شده است. در ایوان ورودی بخشی از نقش یک شمایل انسانی و یک آهو دیده می ­شود که شاید تمثال مبارک امام رضا و جانور در دام افتاده باشد(ضامن آهو). تنها در قسمت پیشانی و جرزهای طرفین ایوان کاشیکاری دیده می­ شود که به استناد کتیبه توسط «حاج قیوم معمار و استاد عباس بنا ساکنین سبزوار» در سال «1348 شمسی» ایجاد شده است. در بخش­ های مختلف داخل بنا کتیبه­ هایی شامل ادعیه و سوره ­های قرآن وجود دارد. در داخل طاق نمای شرقی در داخل یک ترنج بزرگ بخشی از دعای ختم ناد علی کبیر به خط ثلث نوشته شده است که به شرح زیر است: «ناد علیا مظهر العجایب تجده عونا لک فی النوائب کل هم و غم سینجلی بعظمتک بنبوتک یا محمد بولایتک یا علی». در مقابل این کتیبه، در تافنمای غربی ترنج دیگری نقش شده که از نظر ترکیب رنگ (نوشته زرد بر زیمنۀ آبی سیر با رنگ روغن) و نوشته با سایر کتیبه­ها فرق دارد. متن کتیبه در این ترنج عبارتست از «بلغ العلی بکماله کشف الدجی به جماله حسنت جمیع خصاله صلو علیه واله. سنه 1345 توحیدی». این کتیبه که در 85 سال قبل نوشته شده، ظاهراً جدید ترین نوشته و تزینات در بین نقوش این بناست. علاوه بر اینها در بالاترین بخش دیوارها در امتداد افریزی در زیر رف دیوارها کتیبه­ هایی آیات قرآنی شامل بخشی از آیه 137 سوره بقره «بسم الله الرحمن الرحیم فسیکفیکهم الله و هوالسمیع العلیم»، بخشی از سوره نصر [....افتادگی] جا فسبح بحمد ربک و استغفره ان کان توابا. در ادامه در قاب موازی دیگری سوره حمد و سپس آیه دیگری از قران شامل [....پاک شده ­گی] من تحتها الانهار خالدین فیها. تمام کتیبه ­های روی افریز به خط ثلث سفید بر روی زمینه آبی نوشته شده و دور آنها با خط مشکی قلمگیری شده است. کتیبه­ های داخل طاق نماهای شرقی و شمالی به رنگ سفید بر زمینه قرمز و طاق نمای غربی(که ترنج و کتیبه آن جدید تر است) به رنگ زرد بر زمینه آبی نوشته شده است. علاوه بر اینها قاب کاشی کاری شده پیشانی ایوان ورودی که در آن نام صاحب این بقعه «شاهزاده حمزه بن موسی» به خط نستعلق آمده، نام استادکاران را چنین ذکر کرده است« کاشی کار حاج قیوم معمار و استاد عباس بنا ساکنین سبزوار». به استناد این کتیبه احتمالاً بنا در تاریخ 1348 شمسی به طور اساسی مرمت شده است.

نام اثر:آرامگاه شيخ احمد ذاكر گورپاني

شماره ثبت در فهرست آثار ملی: 5906

موقعیت: شهرستان اسفراین، روستای گورپان

شيخ جمال الدين ذاكر جورفاني (گورپاني) از عرفاي نامدار شهرستان اسفراین (597-669 هـ.ق) و از اقطاب سلسله كبرويه است. وی از شاگردان شيخ رضي الدين علي لالا بوده و طريق تصوف را از ايشان اخذ كرده است. پلان مقبره شیخ از نوع چهارضلعی گنبد دار است و با مصالح خشت و گل ساخته شده است. با توجه به نوع مصالح به کار رفته در بنا شامل خشت و گل، میزان فرسایش در اثر زیاد بوده و از همین رو در دوره ­های مختلف بازسازی شده و تاریخ دقیق ساخت آن نامعلوم است.

شهرستان جاجرم

مسجد جامع جاجرم

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 1580

موقعیت: جاجرم، خیابان 15 خرداد جنوبی

بنای مسجد در میانه بافت تاريخي شهر جاجرم واقع شده كه هنوز بخش هایی از آنها مانند ارگ کاظم خان و باغ و بنای کوشک و برخی بناهای دیگر بر جای مانده­ اند. برخي پژوهشگران بنای اولیه مسجد جامع جاجرم را به دورۀ سلجوقی نسبت می ­دهند. این مسجد از نوع مساجد شبستانی است و پلان آن بسیار ابتدایی و مشابه طرح یک ایوانی است. ورودی بنا در ضلع شمالی آن قرار گرفته که به یک صحن کوچک به ابعاد 5/7×5/7 وصل می ­شود. در دو ضلع شرقی و غربی صحن مسجد شبستان هایی ساخته شده که هر یک حدود 3 متر عرض دارند. فضای شبستان ها به وسیله طاق و ضربی پوشش یافته و به وسیله رواق هایی به صحن مرکزی مرتبط می ­شود. در پشت شبستان غربی یک فضای الحاقی در راستای شبستان اصلی ساخته شده که در فصول سرد سال به عنوان شبستان زمستانی از آن بهره می ­برده ­اند. سقف این تالار با طاق های لاچسبان پوشش یافته و در منتهی الیه جنوبی آن محرابی تعبیه شده است. مسجد جامع جاجرم بر خلاف الگوی رایج مسجد سازی مناره ندارد و در مجموع نمای بیرونی آن ساده و عاری از تزیین است. فقط بر پیشانی ایوان و در محل ورود به گنبدخانه چند کاشی فیروزه ­ای کتیبه دار وجود دارد که به شدت آسیب دیده ­اند. به غیر از این بیشتر تزیینات در گنبدخانه تمرکز یافته که اغلب شامل تزیینات گچبری، کاربندیها، قطاربندی در قسمت محراب، لچکی­ ها و چند کتیبه است. در دوره ­های متاخر اسلامي (احتمالا صفوی) در برخی قسمت ها روی اندود گچ را با رنگ قرمز اخرايي تزیین کرده­اند. جهت صحن شمالی - جنوبی است و ضلع جنوبی آن از طریق یک ورودی بلند به فضای گنبدخانه منتهی می­ شود. محراب مسجد در ضلع جنوبی گنبدخانه، در میانه دیوار جنوبی قرار گرفته و 235 سانتی متر ارتفاع و 85 سانتی­متر عمق دارد. گنبد دایره ­ای بنا به کمک چهار فیلپوش که راس آنها به شکل ترکش ­های خورشیدی تزیین شده بر فضای مربعی گنبدخانه استوار شده است. در مرکز عرقچین گنبد نقش یک ستاره 24 پر به طور برجسته کار شده است.مصالح بنا از خشت و گل، چوب، سنگ و ملاط گچ است که به احتمال فراون در اصل پوشش کاشی داشته که امروزه به غیر از بخش کوچکی که از آن یاد شد از بین رفته است. مسجد جامع جاجرم در چندین دوره مرمت شده و به نظر می رسد در دوره تیموری تغییرات اساسی در آن به وجود آمده باشد؛ به نحوی که شاکلۀ کلی آن نشان از معماری دوره تیموری دارد. اعتماد السلطنه در مطلع الشمس بنا را اینگونه توصیف می­ کند: بالای این صفه که کتیبه مقصوره است سه آجر کاشی نصب شده در روی یک آجر سبز که دو ثلث آن شکسته، نوشته شده است «توکلت» و در یک طرف «علی الله». در یک طرف و قیمابین صورتی شبیه به (مجمر) آویخته شده با خط سیاهی است و در گوشه دیگر آجر نوشته است «خدای بر آن بنده مسلمان» و زیر این عبارت «در کار» و زیر آن «بر عشر معروف» و زیر آن «دهه محرم سنه» پایین تر از آن «تقبل الله منه». در آجر کاشی وسط با خط جلی برجسته لفظ یا احد نوشته شده است. در بالای آجر سبز دیگر «لا اله الا الله محمد رسول الله» و در زیر فاتحه الکتاب، بعد از آن سوره توحید و در زیر «بتاریخ بیستم ماه سنه سبع و سبیعن» و بعد از «سبعه و سبعین» کلمه لایقرا که ظن قریب به یقین «خمسمائه» بوده و به نظر می ­رسد در یک طرف طول آجر نیز نوشته شده است ان الدین عند الاسلام و در طرف دیگر شهد الله انه لا اله الا هو و الملائکه و اولوالعلم قائماً بالقسط. این آجرها را از محل دیگر به اینجا آورده و نصب کرده ­اند حالا آ« محل خارج از مسجد بوده یا داخل الله اعلم...». در حال حاضر کتیبه کاشی­ های ایوان جنوبی آسیب دیده و کلمه«خمسمائه» از بین رفته است. تحقیقات به عمل آمده در محل نشان می­ دهد در سال های پیش مسجد کتیبه ­ای داشته که اشعار روی آن تاریخ مرمت بنا را نشان می ­داده است: توفیق ز حضرت واحد شد درویش علی ساعی این مسجد شد تاریخ طلب نمودم از پیر خرد گفتا ز غنچه هـ ساقط شد ماده تاریخ درج شده در بیت دوم(کلمه غنج) سال 1034 را بع عنوان تاریخ مرمت بنا ذکر کرده است. احتمالا در نمای ایوان جنوبی مسجد کاشی ­هایی وجود داشته که تاریخ احداث آن را نشان می ­داده و بعدها از بین رفته است. سه کاشی کنونی نیز احتمالا به هنگام تعمیرات از جای اصلی جابجا شده و از هم دور افتاده­ اند. این کاشی­ ها که اعتماد السلطنه نیز شرح مفصلی از آنها ارائه کرده از نظرتکنیک ساخت و رنگ لعاب با کاشی هایی که زمانی درون مقبره علی ابن مهزیار در شرق شهر جاجرم وجود داشته قابل مقایسه­ اند. بنابر این تاریخ مذکور در آنها (557هـ) به زمان ساخت بنا ارتباطی ندارد.

آرامگاه خواجه علي بن مهزيار

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 16583

موقعیت: حومه شرقی جاجرم، ابتدای جاده جاجرم-سبزوار

آرامگاه خواجه مهزیار از جمله آثار ارزشمند مذهبی-تاریخی شهرستان جاجرم به شمار می­رود که ساخت آن را به دوره ایلخانی نسبت می ­دهند. این آرامگاه پلان چهارطاقی ساده دارد که در پاکار گنبد به صورت هشت ضلعی درآمده و نهایتاً به کمک چهار فیلپوش، گنبد بزرگی بر فراز آن ساخته شده است. ورودی بنا در ضلع شمالی قرار دارد که در بالای آن تزیینات مقرنس کاری به چشم می خورد. براساس متون تاریخی، تا دورۀ قاجار فضای داخلی بقعه و به ویژه مرقد تزیینات آجرهای لعابدار فیروزه ای با نقش برجستۀ آیات شریفۀ قرآنی به خط ثلث و نقوش گیاهی داشته که بعدها از محل برداشته و به مقبره یارمحمد خان شادلو در بش قارداش منتقل و در آنجا نصب شده است. این کاشی ها در حال حاضر در «گنجینه هنرهای اسلامی» موزه ملی ایران به شماره ثبت 3278 نگهداری می شوند. طبق برخي روايات مذهبی اين بنا مدفن ابولحسن علي بن مهزيار، از اعاظم اصحاب ائمۀ اطهار است. علی بن مهزیار از سوی امام رضا (ع) و امام جواد (ع) مقام نمایندگی و وکالت در نواحی جاجرم داشته و تألیفات و کتب متعدد از وی برجای مانده است.

بناي شاهزاده ابراهيم دربند

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 11076

موقعیت: شهرستان جاجرم،1 كيلومتري شمال روستاي دربند

آرامگاه شاهزاده ابراهیم در یک کیلومتری شمال روستای دربند از توابع بخش شوقان شهرستان جاجرم است. بنای امامزاده در دامنۀ شرقی تپه­ ای قراردارد که دربردارندۀ لایه ­های استقراری از قرون 8-7 تا دوره صفوی است. پلان اصلی بنا چهار ضلعي و متاثر از سبك چهار طاقي است ولی با الحاقات بعدی شکل دایره ­ای به خود گرفته است.در نمای خارجی بنا در طرفین هر ورودی یک مناره کوتاه تزیینی ساخته شده است. در داخل ایوان های شرقی و شمالی آثار تزیینات گچبری به شیوۀ قالبی وجود دارد. با وجودی که کتیبه ای در بنا وجود ندارد و نیز نمی توان در متون تاریخی سند روشنی از زمان ساخت بقعۀ شاهزاده ابراهیم به دست آورد، سبک معماری بنا و شیوۀ اجرای طاق و قوس ها معماری قرون 7 و 8 را به ذهن القاء می کند. به اعتقاد اهالي، مدفن امامزاده ابراهيم، برادر امام رضا (ع) است.

سردابه جاجرم

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 18742

موقعیت: حومه شرقی جاجرم، ابتدای جاده جاجرم-سبزوار

سردابه جاجرم یکی از آثار تاریخی دوره ایلخانی است که به صورت دو طبقه با مصالح سنگ و ملات گچ ساخته شده است. طبقه پایین در زیر زمین ساخته شده و یک ورودی در ضلع شرقی دارد که با شیب ملایمی به داخل بنا راه می­ یابد. پوشش سقف فضای زیرین قوسی است و چهار ستون در زیر سقف بار طبقه فوقانی را به دوش می ­کشند. بنای طبقه فوقانی پلان چهارطاقی دارد و نمای خارجی آن با طاق ­نماهایی تزیین شده است.

قزلر قلعه

موقعیت: شهرستان جاجرم، شمال روستای جغدی

قزلرقلعه یکی از قلاع تدافعی شهرستان جاجرم است که بر فرازکوه بلندی در حاشیه شمالی جلگۀ شقان ساخته شده و بر دشت مجاور اشراف دارد. پلان قلعه بیضی شکل است و با مصالح سنگ­ های نتراشیده و ملات گل بر بنیاد صخره­ ای ساخته شده است. تاریخ ساخت این قلعه دقیقاً معلوم نیست ولی به احتمال فراوان در قرون میانی اسلامی ایجاد شده است.

حمام قديمي جاجرم(موزه گرمابه و تاريخ شهر جاجرم)

موقعیت: جاجرم، خیابان 15 خرداد

حمام خزينه اي جاجرم با 700 مترمربع مساحت در دل بافت تاريخي شهر و در كنار بقاياي ارگ قديم شهر معروف به نارين قلعه و مسجد جامع تاريخي شهر قرار گرفته و به دورۀ متاخر اسلامي تعلق دارد. ورودي حمام از طريق يك سردر و 5 پله به رخت كن حمام راه مي يابد كه خود با يك دالان ارتباطي موسوم به ميان در به گرمخانه متصل مي شود. ميان در دالان موربي است كه نوعي فضاي گذر براي دستيابي از فضاي گرم و مرطوب گرمخانه به سرد و خشك تر رختكن است. ساير بخش ها خزينه و چند اتاقك با سقف گنبدي را تشكيل مي دهد. در مجموع، اين حمام از پنج قسمت شامل سه قسمت دروني و دو قسمت بيروني تشكيل شده است. قسمت هاي دروني حمام عبارتند از رختكن يا سربينه، گرمخانه، خزينه و آب انبار. قسمت هاي بيروني نيز شامل گلخن، منبع آب گرم و سرد و مخزن سوخت است. اين بنا به دليل ويژگي هاي شاخص فرهنگي و تاريخي در سال 1386 به شماره 22212 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است. مطالعات و مرمت حمام تاريخي جاجرم از سال 1386 آغاز شده و در 1390 به عنوان موزه تاريخ شهر به بهره برداري رسيده است. موزه گرمابه و تاريخ شهر جاجرم شامل هشت غرفه است که در هريک گوشه اي از آداب و رسوم و تاريخ و فرهنگ مردم منطقه به نمايش در آمده است. غرفه هاي موزه عبارتند از غرفه استاد حمامي و غرفه پوشاک در قسمت سربينه، غرفه هاي دلاکي، عطاري و باستان شناسي در گرمخانه، غرفه محرم براي معرفي آيين نخل گرداني و غرفه معرفي مشاهير و نيز غرفه معرفي صنايع دستي شهرستان جاجرم که در کنار هم تصوير گويايي از تاريخ و فرهنگ منطقه جاجرم براي بازديد کننده ترسيم مي کنند.

خانۀ شاه نشين بني هاشم

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 18740

موقعیت: شهرستان جاجرم، روستای خُراشا

خانۀ معروف به شاه نشین بنی هاشم یکی از آثار ارزشمند دورۀ قاجار در شهرستان جاجرم است که به صورت دو طبقه ساخته شده و طبقۀ فوقانی محل پذیرایی از مهمانان رسمی و رجال دولتی بوده است. این بنا به لحاظ داشتن تزیینات زیبای گچبری که به ویژه در اطراف شومینه­ ها تمرکز یافته و نیز کتیبه­ های ثلث شامل آیات قرآنی، ادعیه، نام پنج ­تن، تاریخ ساخت بنا و نام استاد گچکار و کاتب منحصر به فرد است.

نقوش صخره ­ای جربت

موقعیت: شهرستان جاجرم، 5 کیلومتری شمال شرق روستای جربت

نقوش صخره­ ای جربت که در منطقه به سنگ ­نگاره معروف شده ­اند عبارتند از مجموعه ­ای از نقوش حیوانی شامل کَل، بز کوهی با شاخ­ه ای بلند، شتر، انسان اسب سوار و برخی نمادهای مذهبیِ اسلامی و کتیبه ­هایی به خط عربی و فارسی که باکوبیدن یک شیء نوک تیزی بر بدنۀ صخره­ های سیاه رنگِ فروغلتیده در پای دامنۀ کوه نقش شده است. این مجموعه نقوش به یک دوره معین تعلق ندارد و در قرون متوالی بارها از روی نقوش قدیمی ­تر تقلید شده است.

شهرستان مانه و سملقان

تپه قلعـه خان

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 1421

موقعیت: شهرستان مانه و سملقان، روستای رسالت(قلعه خان)

تپه قلعۀ خان یکی از بزرگترین و مهم­ ترین استقرارگاه ­های پیش از تاریخ در شهرستان مانه و سملقان است که سابقۀ استقرار در آن به دورۀ نوسنگی، حدود هشت هزار سال قبل، می ­رسد و زندگی در آن تا دورۀ ساسانی ادامه داشته است. به علاوه آثاری از استقرار در دوره ­های مختلف اسلامی نیز در این تپه کشف شده است. كاوش هاي باستان شناسي در این تپه منجر به کشف بقایای یک قلعه بزرگ دورۀ ساسانی و مقدار زیادی خمره سفالی و اشیاء باستانی دیگر شد که امروزه در موزۀ باستان شناسي (عمارت مفخم) در مرکز استان نگهداری می ­شوند.

مجموعه اسپـاخو

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 1579

موقعیت: شهرستان مانه و سملقان، روستای اسپاخو

مجموعه تاريخي اسپاخو در روستايي به همين نام و در 61 کيلومتري جنوب غرب شهر آشخانه، مرکز شهرستان مانه و سملقان قرار دارد. در مجموعۀ تاريخي اسپاخو تاکنون 14 اثر و محوطه تاريخي شامل بناي اسپاخو، قلعه شهر سوخته، معدن تاريخي، ساختار هاي آرامگاهي، قلعه ساساني، محوطه اسپاخو، حمام، راه قديمي، محوطه ساساني، رشته قنات هاي قديمي، محوطه اسلامي و محوطه چشمه علي اصغر شناسايي شده است. مهم ترين و شاخص ترين اثر اين مجموعه بناي سنگي اسپاخو است که بر سطح تپه اي نسبتاً بلند در جنوب روستاي امروزي اسپاخو قرار دارد. اين بنا با جهت طولي شرقي- غربي از دو فضاي متفاوت تشکيل شده است : فضاي مربع شکل زير گنبد که فضاي اصلي است (تالار) و فضاي مستطيل شکل ايوان. ابعاد کلي بنا 50/12×40/21 متر است و در مجموع مي توان ساختار بنا را به دو بخش گنبد خانه و ايوان تقسيم نمود. به طور کلی ويژگي هاي برجسته معماري بناي اسپاخو ترکيبي از عناصر و سبک هاي معماري بناهاي دوران تاريخي ايران و به ویژه دوران ساساني است. با توجه به قرار گرفتن اين مجموعه تاريخي در نزديکي جاده گرگان به بجنورد، مهم ترين هدف در برنامه هاي پژوهشي اين مجموعه تاريخي، کاوش هاي باستان شناسي و تبديل مجموعه به يک سايت موزه فضاي باز جهت معرفي جاذبه هاي تاريخي استان و جذب گردشگر تاريخي است.

آرامگاه امامزاده قاسم بازارقارناس

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 11129

موقعیت: شهرستان مانه و سملقان، روستای بازار قارناس

آرامگاه امامزاده قاسم یکی از یادمان های مذهبی - تاریخی دورۀ قاجار در شهرستان مانه و سملقان است. ایوان ورودی در ضلع شرقی قرار دارد و سقف آن با قوس گهواره ­اي بزرگی پوشش داده شده که در طرفين آن دو گلدسته با ارتفاع 8 متر ساخته شده است.

آرامگاه امامـزاده دلاور

موقعیت: شهرستان مانه و سملقان،2 كيلومتري شمال شهر آشخانه

آرامگاه امامزاده دلاور يا محمد ديباج از بقاع متبرکه شهرستان مانه و سملقان است که به دلیل نوسازی­ های مکرر تاریخ ساخت آن دقیقاً معلوم نیست. روایت شده که امامزاده دلاور یکی از نوادگان امام رضا (ع) بوده است.

شهرستان گرمه

موزه قلعه جلال الدين گرمه

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 1577

موقعیت: انتهاي بلواراما رضا (ع)

قلعه جلال الدین یکی از برجسته ترین قلعه های نظامی خراسان شمالی قلمداد می­ شود که در سده  ­های 7-6 هجری ساخته شده است. این قلعه با مصالح سنگ و ساروج به صورت يک شش ضلعي منظم روی سطح ناهمواروصخره ای تپه ای بلند احداث شده است. موقعيت جغرافيايي قلعه بر سر راه ارتباطي شهرها و مراکز مهم شمال شرق فلات ايران همچون نيشابور، جرجان، مرو و خوارزم اهميت راهبردي قلعه را دو چندان مي­کرد. قلعه جلال الدين از نظر ابعاد معماري در نوع خود کم نظير است و باروي آن در تراز پایین و تا ارتفاع 5 متری نزديک به 3 متر ضخامت دارد. روي هم رفته بلنداي بارو در ضلع شرقي حدود 15 است. در کف برج ها و راهرو هاي تراز فوقانی باروي قلعه خمره هاي بزرگي کار گذاشته شده که در مواقع نياز آب يا آذوقه مورد نياز را تامين مي کرده است. هر يک از اين خمره ها نزديک به 150 لیتر حجم دارند و با در نظر گرفتن مجموع 128 خمره موجود در فضاهاي مختلف برآورد مي ­شود در اين ظروف حدود 19000 لیتر یا20 تن مايع يا غله ذخيره مي­شده است. به علاوه چاهی به قطر حدود 3 متر در گوشه ي غربي حیاط قلعه حفر شده است که شايد دسترسی قلعه نشینان به منبع آب دایمی را فراهم مي کرده است. با توجه به بستر صخره اي قلعه، بی تردید حفر اين چاه در دل سنگ از شاهکارهای مهندسی در زمان خود بوده است. سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري با هدف احياي قلعه جلال الدين به عنوان موزه از سال 1386 مطالعه و مرمت اين بنا را به طور متمرکز آغاز کرد و در خرداد سال 1390 اين بنا با عنوان موزه معرفي شخصيت هاي جلال الدين شهير تاريخ ايران با تاكيد بر شخصيت جلال الدين خوارزمشاه افتتاح گرديد. با توجه به معروف بودن قلعه به «قلعه جلال الدين» و اينكه نمي توان آن را به يقين به هيچ کدام از شخصيت هاي معروف جلال الدين در تاريخ ايران منسوب کرد در ضلع شرقي موزه در طبقه اول شرح احوال و آثار شخصيت هاي معروف جلال الدين در قالب تابلو هايي به بازديدكننده معرفي شده است. يكي از وي‍ژگي هاي منحصر به فرد اين موزه-قلعه كه آنرا از نظر محتوايي از نمونه هاي مشابه خود متمايز ساخته شيوه پرده خواني و نقالي در آن است كه نوعی نمایشِ مذهبی و ملي ایرانی است. در این نمایش،داستان تصويري نقش شده بر پرده هاي درون هر برج به شيوه نقالي روايت مي شود كه طي آن وقايع تاريخي دوران مغول و مصایب اولیای دین با کلام آهنگین بازگو مي شود. برج هاي موجود در موزه به اين نوع روايتگري اختصاص داده شده است و در هر برج پرده اي با داستاني جداگانه نصب شده است. از ويژگي هاي منحصر به فرد اين موزه استفاده از سيستم ديجيتال براي پخش اين نوع روايتگري در هر کدام از برج ها به صورت جداگانه مي باشد . ساير قسمت هاي نمايشي موزه در مسيرهاي بازديد قرارگرفته که اين ويژگي به بازديد امكان مي دهد تا ضمن حرکت در مسير و مرتفع ترين قسمت هاي قلعه، با ويژگي هاي معماري نظامي، مصالح بکار رفته، خمره هاي تاريخي كار گذاشته شده در دل ديوارهاي قلعه و در نهايت شيوه هاي تدافعي قلاع تاريخي از نزديک آشنا گردد.

رباط عشق

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 11062

موقعیت: روستای رباط عشق، شهرستان گرمه

رباط یا کاروانسرای عشق یکی از چندین رباط تاریخی شهرستان گرمه است که در دورۀ تیموری بر سر شاهراه ارتباطی گرگان و نیشابور بنا شده است. شواهد موجود نشان می­ دهد که در دورۀ تیموری در این محل کاروانسرای قدیمی ­تری وجود داشته که قدمت آن دست کم به قرون 5-4 هجری می­رسد و به دلیل تخریب زیاد -به دستور میرعلیشیر نوایی، وزیر دربار سلطان حسین بایقرا- در کنار آن رباط کنونی را ساخته ­اند. کاروانسرای موجود پلان مستطيلي دارد و حياط مركزي آن يك صحن چهار ايواني است كه از هر طرف با غرفه ­هاي متعدد و اتاق ­هايي براي استراحت كاروانيان و نيز اصطبل­ هايي براي احشام آنها احاطه شده است. مصالح اصلی بنا سنگ، ساروج و آجر است و طرح كلي آن تا حد زيادي به رباط قلي شباهت دارد

حوض انبار بینی­دنباله

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 23258

موقعیت: 13 کیلومتری غرب شهر درق، شهرستان گرمه

این حوض انبار با لاشه سنگ و ملات گل آهک ساخته شده و از دو بخش اصلی شامل دهلیز ورودی و مخزن آب تشکیل شده که با قوس نیم دایره و گنبد کلاخودی ساده پوشش یافته است. بنای حوض انبار که از جمله بناهای عام المنفعه­ ی دوره قاجار در منطقه به شمار می ­رود برای نگهداری آب باران در مسیر یک راه قدیمی ساخته شده و مدت ها آب مورد نیاز مسافران و چوپانان محلی را تأمین می­ کرده است. چندین نمونه از این حوض انبارها در مسیر راه وجود دارد که امروزه با ورود تجهیزات حمل و نقل پیشرفته به عرصه ­ی زندگی بشر و منسوخ شدن نظام ارتباطی کاروانی، کاربری اصلی خود را از دست داده ­اند.

آرامگاه باغ مزار گرمه

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 1380

موقعیت: شهرستان گرمه، مرکز شهرگرمه

رباط قره بيل

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 4574

موقعیت: شهرستان گرمه، روستای رباط قره بیل

کاروانسرا یا رباط قره­ بیل یکی دیگر از کاروانسراهای تاریخی شهرستان گرمه است که به احتمال فراوان قدمت بنای اولیه آن به قرون 5-4 هجری می­ رسد و در متون تاریخی از آن به نام رباط املوتلو یاد شده است. بعدها در دورۀ تیموری و زمانی که شاهراه کهن گرگان-نیشابور برای دسترسی به مشهد احیا می شد، به دستور وزیر با تدبیر دربار تیموری،میر علی شیر نوایی، رباط­ هایی در طول این مسیر ساخته شده و یا رباط های قدیمی مرمت می­ شود. در این فرایند رباط قره بیل نیز توسعه یافته و با الحاق بخش هایی جدید احیا و مورد استفاده مسافران قرار می­ گیرد. این کاروانسرا با مصالح سنگ، ساروج، گچ و آجر بنا شده و پلان چهارگوش با دو حياط بزرگ و كوچك دارد. در گرداگرد حياط بزرگ غرفه­ های متعددی احداث شده كه پوشش سقف آنها گنبدي است و زير سقف با كاربندي هاي زيباي گچي تزئين شده است.

مسجد جامع درق

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 17387

موقعیت: شهرستان گرمه، شهر درق

مسجد جامع ایور یکی دیگر از آثار مذهبی- تاریخی شهرستان ایور است که بر اساس کتیبۀ داخل بنا در سال 1171 هجری ساخته شده است. مسجد با مصالح خشت و گل ساخته شده و سقف آن با گنبدهای کوچک ضربی پوشش یافته که پایۀ آنها بر روی هفت ستون و شش نیم ستون مدور بزرگ قرار گرفته است. در کتیبه سنگی بنا بانی مسجد رحیم ­بک و معمار آن قنبر علی آقا خراسانی ذکر شده است.

شهرستان رازوجرگلان

بقعه شاهزاده نبي غلامان

بناي شاهزاده نبي غلامان در 200 متري جنوب غلامان و مشرف به آن قرار گرفته‌است اين بنا در سال 1318 به دستور سروان امير عباس ديباج حاکم وقت منطقه و به دست استاد شيخ علي نوروزي و به شاگردي محمد رحماني تجديد ساخت شد. از ساختارهاي قبل از مرمت و بازسازي بنا امروزه اثري باقي نمانده و تمامي ساختار امروزي بناي امامزاده مربوط به زمان پهلوي اول است. اين بنا به شکل شش ضلعي ايوان‌دار و با مصالح عمده آجر، گچ، ملات گلي و چوب است. ايوان بنا رو به شمال قراردارد يک ورودي بنا از جهت ايوان و شمال است و ورودي ديگر بنا از جهت غربي است. بنا داراي دو سنگ نوشته يکي بر بالاي سر در ورودي و ديگري در بالاي سردر ايوان است که به سال تجديد ساخت و سازندگان اشاره مي‌ کنند. با توجه به پراکندگي تعداد زيادي قطعات کاشي و آجر لعاب‌ دار گويا اين مصالح نيز از جمله تزئينات بنا بوده که امروزه از بين رفته‌ است. از چگونگي تزئينات بخش داخلي بنا به دليل مرمت و پوشش يک دست گچ، شواهدي باقي نمانده است. اين امامزاده در ميان مردم منطقه بسيار مورد احترام است و گورستان امروزي غلامان نيز در اطراف آن شکل گرفته است.

مجموعه تاريخي راز

قديمي‌ ترين شواهد توالي استقراري شهر راز، امروزه در مناطق شمالي آن در تپه تاريخي "باير قلعه" و تپه "مجاورسفيد" باقي مانده است. با توجه به شواهد باستان شناسي تپه باير قلعه بخش کوچکي از يک استقرار بزرگ روستايي از قرون ميانه اسلامي (قرن پنجم ه.ق تا به امروز) بوده‌ است. تپه مجاورسفيد نيز بخشي از استقرار گذشته راز بوده که کاربرد نظامي و حاکميتي داشته‌ است تپه مجاور سفيد در بخش شرقي تپه باير قلعه قرارگرفته و هنوز در بخش هايي از آن شواهد ديوار و استحکامات نظامي باقي مانده است. سومين اثر اين مجموعه گورستان تاريخي راز است که در بخش جنوبي بافت امروزي شهر راز قرارگرفته‌است و با توجه به سنگ نگاره‌ هاي قبور آن، قدمت کاربرد گورستان تا دوران صفوي به عقب بازمي‌گردد. در بخش جنوب غربي اين گورستان بقاياي مقبره موسوم به فخررازي قراردارد که در ميان اهالي منطقه بسيار مورد احترام است. با توجه به تخريب کامل سنگ قبر اين مقبره و از ميان رفتن شواهد باستان‌شناسي آن، از هويت اصلي شخص مدفون در آن اطلاع دقيقي در دست نيست. چهارمين اثر اين مجموعه درخت کهنسال "سرو" راز است که در بخش مرکزي بافت شهر قرار دارد اين درخت با عمر تقريبي800 سال به عنوان يک اثر طبيعي در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.

 

ارگ تاريخي آلمادوشن

ارگ آلمادوشن در بلندترين بخش کوهي استوانه‌ اي شکل و منفرد قرار گرفته‌ است. سطح اين کوه نسبتا مسطح است  طول شرقي غربي اين قلعه، بيش از 100متر و عرض شمالي جنوبي آن حدود500 متر است. در تمامي بخش‌ هاي سطح اين کوه آوار و توده‌هاي لاشه‌ سنگ وجود دارد آواري که هر کدام مخروبه‌ هاي يک بنا بوده است. در جنوبي‌ترين سطح اين کوه و در نزديکي لبه پرتگاهي آن مخروبه‌ يک بناي مستطيل شکل بزرگ وجود دارد که به نظرمي‌ رسد مهم ترين ساختمان اين قلعه بوده است.اسم اين اثر از روستاي آلمادوشن که نزديکترين روستا به آن گرفته شده‌ است. اين نام در زبان ترکي " محل افتادن سيب" معني مي‌ دهد. در خصوص قدمت و تاريخچه اثر مي‌توان گفت، ارگ آلمادوشن يک قلعه نظامي است که از دوران اشکاني تا قرون ميانه اسلامي يعني قرون 6 و 7 هجری قمری کاربرد داشته‌است. ارگ آلمادوشن با توجه به موقعيت و ويژگي طبيعي از جهت نظامي در يک سير 1500 ساله يعني از دوران‌ هاي اشکاني تا قرون ميانه اسلامي حائز اهميت بوده است.

بقعه سيد بزرگ

بقعه سید بزرگ يکي از بنا هاي آرامگاهی منطقه با ويژگي معماري محلي است که در 500 متري شرق روستاي مرزي پرسه‌ سو قرارگرفته است. با توجه به ويژگي‌ هاي معماري، بنا مربوط به دوره تيموري است و در دوره صفوي و قاجار نيز مرمت شده است. ساختمان و پلان بقعه عبارت است از بناي چهار ضلعی شکل گنبددار. ساختمان بقعه بر سطح یک سکوي مستطیل شکل با مصالح سنگ و ملاط گل، قرارگرفته است ابعاد این سکو 10×18 متر است که امروزه بخش عمده‌ ای از آن با ملات سیمان پوشانده شده و دو ورودی یکی در جهت غرب با هفت پله و یکی در جهت جنوب با سه پله برای دسترسی به سطح سکو ایجادشده است. پلان اصلی بنا شامل یک ایوان بزرگ در سمت شرق و یک گنبد خانه مربع شکل است که علاوه بر ورودی ایوان از سه جهت اصلی دیگر نیز دارای ورودی است به نظر مي‌رسد بنا قبلاً چهار طاق گنبد داری  بوده که بعداَ ایوان هم به آن الحاق شده است.