شرح: محوطه باستانی معصوم زاده که شاید همان چرمغان ذکر شده در متون تاریخی باشد، در بخش جنوبی شهر بجنورد قرار دارد و با توجه به اهمیت زیاد تاریخی و فرهنگی در سال1346به شماره 708 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. با توجه به توسعه دامنه ساخت و ساز شهری در این بخش و نیاز به تحدید محدودۀ عرصه و حریم اثر تا کنون سه نوبت گمانه­زنی در تپه مصوم زاده انجام گرفته است. آثار به دست آمده از گمانه­زنی در این سکونت­گاه باستانی نشان می­دهد تپه معصوم زاده طی چند صد سال از قرون اولیه اسلام تا پیش از دورۀ مغول مسکونی بوده است. متاسفانه به دلیل عدم توجه به عرصه و حریم تعیین شده برای تپه معصوم زاده توسط بخش مردمی و حتی ارگان­های دولتی امروزه بخش قابل توجهی از عرصۀ اثر از بین رفته و فقط حدود 8 هکتار از این محوطۀ باستانی بزرگ برجای مانده است.

1. نوبت دوم گمانه زنی به منظور تعیین عرصه و حریم محوطه باستانی معصوم زاده

باوجودیکه تپه معصوم زاده نخستین بار در سال 1355 توسط هیئتی به سرپرستی فائق توحیدی تعیین حریم و میله گذاری شده بود ولی نظر به تعدی­های انجام شده به حریم اثر و نامعلوم بودن حریم در ضلع شرقی و غربی تپه، باردیگر در پاییز سال 1370 هیئتی به سرپرستی رجبعلی لباف خانیکی در محوطه اقدام به گمانه­زنی کرد. در این نوبت مجموعاً 14 گمانه کاوش شده که در هر یک آثار قابل توجهی از سکونت از قبیل دیوار خانه­ها، آجرفرش معابر، کوره یا اجاق­های پخت و انواع ظروف سفالی و شیشه­ای پیدا شد که در مجموع نشان دهندۀ استقراری با اهمیت بالا در محدودۀ زمانی قرون اولیه اسلام تا پایان قرن هفتم هجری است.

2. نوبت سوم گمانه زنی به منظور تعیین عرصه و حریم تپه معصوم زاده بجنورد توسعه روز افزون شهری و تصرف بخش قابل توجهی از عرصۀ تپه معصوم زاده توسط اشخاص حقیقی و ارگانهای دولتی در حدفاصل سال­های 1370 تا 1387 که محو شدن خطوط عرصه و حریم اثر را در پی داشت و از سوی دیگر تقاضاهای مکرر جهت انجام ساخت و ساز در بخش­های باقی مانده از تپه سازمان میراث فرهنگی را بر آن داشت تا با انجام گمانه­زنی مجدد برای آخریب بار حدود و حریم این استقرار باستانی را مشخص سازد. از همینرو در تابستان 1387 هیئتی به سرپرستی امیرحسین قویدل مسئولیت تعیین عرصه اثر را بر عهده گرفت. این گمانه زنی علاوه بر مشخص ساختن حدود تپه باستانی دستاوردهای پژوهشی جالبی نیز در بر داشته است.

شرح: تپه قلعۀ خان یکی از بزرگترین و مهم­ترین استقرارگاه­های پیش از تاریخ در شهرستان مانه و سملقان است که سابقۀ اسقرار در آن به دورۀ نوسنگی، حدود هشت هزار سال قبل، می­رسد و زندگی در آن تا دورۀ ساسانی ادامه داشته است. بعلاوه آثاری از استقرار در دوره­های مختلف اسلامی از جمله آثار زندگی مربوط به دورۀ معاصر نیز در قسمت­های فوقانی این تپه کشف شده است. این تپه حدود 5 هکتار وسعت و نزدیک به 18 متر ارتفاع دارد که دربرگیرندۀ لایه­های باستانی دوره­های نوسنگی، عصر مفرغ، عصر آهن، دوره تاریخی و اسلامی است. تا کنون دو فصل کاوش باستان­شناسی در این تپه انجام شده که منجر به کشف آثاری از دورۀ پیش از تاریخ و نیز بقایای یک قلعه بزرگ دورۀ ساسانی و مقدار زیادی خمره سفالی و اشیاء باستانی دیگر شد که امروزه اغلب آنها در موزۀ بجنورد نگهداری می­شوند. تپه قلعه خان در سال 1388 به عنوان پایگاه پژوهشی مورد تصویب قرار گرفت.

تپه قلعه خان در مرکز روستای رسالت(قلعه خان سابق) در 25 کیلومتری غرب شهر آشخانه از توابع شهرستان مانه و سملقان واقع شده است. این اثر نخستین بار در سال1355  توسط فائق توحیدی تعیین حریم و میله­گذاری شد. پس از این در سال 1386 اثر به شمارۀ 1421 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید. پس از این تپه قلعه خان از نظر پژوهشی به طور خاص مورد توجه قرار نداشت تا تا سال 1385 که هیئتی به سرپرستی عمران گاراژیان در آن گمانه­زنی انجام داد تا توالی لایه­های باستانی را مطالعه کند. در خلال این کاوش مشخص شد تپه مذکور حاصل انباشته شدن لایه­های باستانی از دوره نوسنگی (حدود هشت هزار سال قبل) تا پایان دوره ساسانی است و پس از آن نیز در مقاطع مختلف دوره اسلامی تا عصر حاضر نیز در بخش­های فوقانی آن زندگی تداوم داشته است.

4. گمانه زنی به منظور تعیین عرصه و حریم تپه قلعه ، روستای رسالت (قلعه خان) شهرستان مانه و سملقان

با توجه به روشن شدن اهمیت بالای قلعه خان در مطالعه توالی باستانی فرهنگ­های کهن منطقه شمال خراسان و نیز عدم اطلاع دقیق از گستره و محدودۀ آثار تاریخی در این تپه باستانی، هیئت باستان­شناسی که در نوبت اول مطالعات تپه قلعه خان را عهده دار شده بود اینبار به تعیین عرصه و مشخص کردن حریم تپه اقدام کرد. پس از اتمام گمانه­زنی مشخص شد تپه مذکور حدود 5 هکتار وسعت داشته که متاسفانه بخش قابل توجهی از آن در سالیان دور تخریب شده و امروزه معابر و خانه­های اطراف در آن ساخته شده است. از نتایج این گمانه زنی علاوه بر مشخص ساختن حدود تپه باستانی، دستاوردهای پژوهشی تازه و اطلاعات نوین دربارۀ شکل گیری استقرار در دشت سملقان بوده است.

شرح: ویرانه­های معروف به شهر بلقیس به عنوان یکی از بزرگترین میراث­های گلی و خشتی کشور، بقایای شهر کهن اسفراین است که از بخشهای مختلف شامل ارگ، خندق، حصار شهر، تاسیسات داخلی و گورستان تشکیل شده که مجموعاً حدود 150 هکتار وسعت دارد. تا کنون دو نوبت کاوش باستان شناسی در این مجموعه انجام شده که نشان می­دهد اولین استقرار در این شهر تاریخی مربوط به قرون 3-2 هجری است و زندگی در آن تا پایان دوره صفوی به طور مداوم جریان داشته است. سالم­ترین و برجسته­ترین اثر برجای مانده از شهر بلقیس بقایای ارگ است که 29 برج به ارتفاع حدود 11 متر دارد و جزو بزرگ­ترین قلعه­های باستانی ایران به شمار می­رود. این شهر کهن تاریخی نظر به اهمیت ویژه باستان­شناسی در سا 1388 به عنوان پایگاه میراث فرهنگی مورد تصویب قرار گرفت.

5.گمانه زنی به منظورتعیین عرصه و پیشنهاد حریم شهر بلقیس، اسفراین

با وجودیکه شهر بلقیس به ویژه به دلیل سلامت نسبی ارگ از مدت­ها پیش جزو آثار برجستۀ خراسان در نظر گرفته می­شد، ولی تا پیش از انجام گمانه زنی باستان شناسی از وسعت و حدود این شهر کهن اطلاعات موثقی در دست نبود. از همینرو گاهی در اثر انجام فعالیت­های کشاورزی، خاکبرداری، پروژه­های عمرانی از قبیل شبکه آبرسانی سد بیدواز ناخواسته آسیب­هایی به این اثر تاریخی وارد می­شد. با توجه به حجم تخریب­های وارد شده به اثر از یک سو و عدم اطلاع دقیق از محدوده این شهر تاریخی در بهار سال 1386یک هیئت باستان شناسی به سرپرستی علی اکبر وحدتی با کاوش در 50 تعیین عرصه و پیشنهاد حریم شهر بلقیس را برعهده گرفت. در پایان کاوش نه تنها محدودۀ حریم مشخص و علامتگذاری شد بلکه اطلاعات ارزشمند از سیر تاریخی این شهر و اشیای سفالی، سکه، پیکرک­های گلی و سایر اشیای باستانی نیز به دست آمده که امروزه در موزه باستان شناسی بجنورد به نمایش گذاشته شده­اند.

6. گمانه­ زنی به منظور مطالعه گاهنگاری ارگ شهر بلقیس، اسفراین

پس از مشخص شدن حریم شهر کهن اسفراین و انتخاب آن به عنوان پایگاه میراث فرهنگی، نخستین فصل از کاوش­های باستان­شناسی به منظور مطالعه معماری، شهرسازی و سیر تدارج تاریخی ساختمان ارگ آغاز شد. این کاوش­ها که به سرپرستی مشترک علی اکبر وحدتی و احمد نیک گفتار در تابستان 1388 انجام شد مبنای نظری لازم برای انجام مرمت و حفاظت ارگ به عنوان سالم­ترین بخش باقی مانده از شهر را فراهم ساخت. بعلاوه طی این کاوش­ها اطلاعاتی جالب توجهی از زمان ساخت ارگ و دوره­های مختلف تعمیر آن به دست آمد.   

تپه بروسکی یک استقرارگاه باستانی به مساحت تقربی 1 هکتار است که در جنوب شهر آشخانه، مرکز شهرستان مانه و سملقان، قرار دارد. امروزه به دلیل گسترش دامنه ساخت سازهای شهری به اطراف تپه آسیب­های مختصری به آن وارد شده و همچنین بخش­هایی از لایه­های باستانی آن در ضلع شرقی در اثر خاکبرداری غیر مجاز تخریب شده است. با توجه به توسعه بافت مسکونی به اطراف تپه و عدم اطلاع دقیق از حدود و حری واقعی اثر، در سال 1387 هیئتی به سرپرستی امید آدینه در تپه بروسکی گمانه­زنی انجام داد که در نتیجۀ آن نه تنها عرصه و حریم تپه مشخص شد بلکه اطلاعات ارزشمدی از یک استقرار باستانی مربوط به حدود سه هزار سال قبل به دست آمد. تپه بروسکی در سال 1346 به شماره 7192 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.