بناي عمارت مفخم بناي عمارت مفخم

معرفی مجموعه فرهنگی-تاریخی مفخم بجنورد

بناي عمارت مفخم

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 952  

 موقعیت: بجنورد، خیابان شریعتی شمالی

عمارت مفخم بزرگترين و شاخص­ترين اثر تاريخي دروۀ قاجار در استان خراسان شمالی است که در اوایل دهۀ 1300 هجری قمری بدستور يار محمدخان شادلو معروف به سردار مفخم، حاکم منطقه شمال خراسان، به عنوان محل سکونت وی و خانواده­اش ساخته شده است. اين بنای مجلل 34 اتاق با دو تالار بزرگ دارد. نمای اصلی ساختمان در سمت جنوب است که سراسر آن به زیباترین وجهی با انواع فنون كاشيكاري معرق، معقلي، هفت رنگ و با طرح­ها و نقوش انساني، حيواني، اسليمي، ختايي و هندسي زینت یافته است. مصالح بکار رفته در بنا آجر با ملات گچ است و هر طبقه ساختمان داراي دو ايوان شمالي و جنوبي مي باشد، سرتاسر بنا با کاشي هاي خشتي و هفت رنگ زيبا در اندازه و شکل هاي مختلف به رنگهاي فيروزه اي، زرد، صورتي، بنفش، سفيد، سبز، سرخ و سياه کاشي کاري شده و هر ستون با طرح و نقش خاص خود زينت داده شده است. نماي بيروني ساختمان تصاويري از دو فرشته بالدار، چهره هاي انساني، نقاشي از گل و گياه و پرنده، طبيعت و طرحهاي هندسي سده 13 را به تماشا مي گذارد. اين بناي تاريخي با شماره 952 در فهرست آثار تاريخي به ثبت رسيده است. بنای عمارت مفخم پس از مرمت و احیا به موزه بزرگ باستان شناسی و مردم شناسی استان تبدیل شده است.

موزه هاي مردم شناسي از جمله موزه هاي تاريخي هستند که در آن گوشه اي از فرهنگ اقوام و ملل يک منطقه را در قالب هاي آداب و رسوم، مشاغل سنتي و صنايع دستي به نمايش گذاشته مي شود. بخش مردم شناسي موزه از سه موضوع کلي اقوام، مشاغل و آئين ها تشکيل شده است. در ادامه محتوای هر یک از بخش های موزه مردم شناسی معرفی شده است.

آيينه خانه مفخم

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 1167

موقعیت: بجنورد، خیابان شریعتی شمالی

بناي معروف به آيينه خانه يکي از يادمانهاي برجسته ي دوره قاجار خراسان شمالي است که در شمال شهر بجنورد، در منتهي اليه شمالي خيابان شريعتي قرار دارد. در دوره قاجار بناي آيينه خانه همراه با بناهاي ديگري از جمله عمارت مفخم، کلاه فرنگي، حوضخانه و سردر، در باغ بزرگي قرار داشته و مجموعه دارالحکومه ي مفخم را تشکيل مي داده است. اين بنا در دهه 1300 هجري، همزمان با دوره حکومت ناصرالدين شاه به دستور يارمحمد خان شادلو، معروف به سردار مفخم ساخته شده و به عنوان فضاي اداري و ديواني، براي انجام ديدارهاي رسمي سردار مفخم با رجال سياسي عهد قاجار و نيز انجام مراسم تشريفات نظامي و رايزني در باب مسائل سياسي و اجتماعي با سران ايل شادلو و ديگر رجال سياسي دوره قاجار مورد استفاده قرار مي گرفته است.

معروف است که طراحي نقشه ساختماني آيينه خانه به دست ميرزا مهدي خانشقاقي ( ممتحن الدوله) اولين مهندس معمار ايراني که از دانشکده معماري پاريس فارغ التحصيل شده بود، انجام شده است. ساختمان آيينه خانه در دو طبقه به ابعاد تقريبي11×18 متر و به ارتفاع حدود 10 متر ساخته شده که در مجموع 9 اتاق دارد. يکي از اتاقهاي طبقه فوقاني تالاري است به ابعاد 8×3 متر که تمام ديوارها و سقف آن با طرحهاي زيبايي آيينه کاري شده و به خاطر وجود همين تالار است که اين بنا را آيينه خانه ناميده اند. بناي آيينه خانه به شماره 1167در فهرست آثار ملي کشور به ثبت رسيده و از سال 1379 تاکنون به عنوان موزه ي اسناد و نسخ خطي مورد استفاده قرار مي گيرد.

 

ويژگيهاي معماري بنا

بناي آيينه خانه يک ساختمان دو طبقه است که نماي اصلي آن در ضلع شمالي به طور کامل کاشيکاري شده و نمونه ي بارز هنر قاجاري است. اين بنا سه در ورودي دارد: ورودي بزرگتر در ضلع شمالي و دو ورودي کوچکتر در ضلع هاي شرقي و غربي قرار دارند. هر سه ورودي به يک راهروي شرقي- غربي متصل مي شود که در يک طرف آن 4 اتاق و در طرف ديگر چند حجره و نيز دو رشته پلکان در منتهي اليه شرقي و غربي وجود دارد که به طبقه فوقاني راه پيدا مي کند. ورودي اصلي بنا در وسط ضلع شمالي حدود 220 سانتي متر عرض دارد و سقف آن با قوس کليل پوشش يافته است. در دو سوي اين ورودي چهار نيم ستون به قطر حدود 105 سانتي متر و ارتفاع بيش از 10 متر وجود دارد که تمام بدنه آنها با کاشي هاي فيروزه اي، لاجوردي و نيز کاشيهاي سياه و سفيد و زرد پوشيده شده است. دو نيم ستون وسطي که درست در طرفين ورودي قرا گرفته بلندترند و بر بدنه هر يک دوازده بار نام محمد(ص) به خط کوفي معقلي با کاشيهاي زرد و سياه رنگ نقش شده است. نيم ستونهاي جانبي کوتاهترند و تمام بدنه ي آنها با کاشيهاي موزاييک و طرحهاي هندسي زيبا آراسته شده است. در حد فاصل نيم ستونهاي طرفين ورودي، دو طاقنماي نسبتاً عميق وجود دارد که با کاشيهاي هفت رنگ و موزاييک، نماي سازي شده است. بر قاب روي اين طاقنماها نقوش اسليمي و يک ترنج هندسي نقش شده که در وسط آن نقش شيري که گاوي را از پاي در آورده تصوير شده است. در تمام نقوش مذکور که بر کاشيهاي هفت رنگ نقش شده و نيز نقوش بخش هاي ديگر، غلبه با رنگ زرد است. در دو سوي ورودي بنا در همين ضلع نقش دو سرباز مسلح قاجار ديده مي شود که به طور نمادين همچون دو نگهبان هميشه بيدار با چشماني گشاده پيوسته ورود و خروج به اين ساختمان را کنترل مي کنند و اين سنتي است که از ايران باستان به دوره قاجار رسيده است. بر بالاي ورودي اصلي پنجره بزرگ تالار آيينه قرار دارد که با قوس جناقي پوشش يافته و تمام بخشهاي آن با نقش ترنج ها و شمسه ها توام با نقوش گياهي و پيچک ها زينت يافته است. بر بالاي اين پنجره يک شمسه بزرگ وجود دارد که زماني نقش شير و خورشيد به عنوان نماد سلطنتي ايران بر آن نقش شده بود و پس از تخريب، جاي خود را به نقوش اسليمي بخشيده است. ظاهراً در بالاي اين بخش و در روي افريز کتيبه هايي وجود داشته که قلمرو زير نفوذ سردار مفخم از منطقه استرآباد و نردين گرفته تا اسفراين، جوين، سبزوار، جاجرم و بجنورد را معرفي مي کرده است. اين کتيبه ها در دوره ي رضا شاه پهلوي تخريب شده و کاشي هاي فعلي به جاي آن نصب شده است. در بالاي افريز و در بين دو مناره بزرگ، يک قاب کاشي کاري شده نيم دايره اي وجود دارد که درآن نقش نبرد شير و اژدها به عنوان نماد خير و شر در داخل يک شمسه به چشم مي خورد و در طرفين اين صحنه دو سرباز مسلح، زانو زده و تفنگ خود را به سمت صحنه نبرد شير و اژدها نشانه رفته اند. در حد فاصل ستونهاي بزرگ و کوچک نيز قاب نيمدايره کوچک تري وجود دارد که با نقوش اسليمي و پيچک ها تزيين شده است. در مجموع پلان، نماسازي، جزئيات معماري و کاشي کاري بناي آيينه خانه نمونه ي بارز هنر معماري دوره قاجار قلمداد مي شود. سقف آيينه خانه در اصل همانند بناي عمارت پوشش سفالي داشته که در تعميرات دوره هاي بعد برداشته شده و با ورق گالوانيزه جايگزين شده است.

تالار آيينه

تالار آيينه که محور اصلي اين ساختمان است در طبقه دوم قرار گرفته و از طريق دو رشته پلکان انتهاي شرقي و غربي راهروي طبقه اول قابل دسترسي است. اين اتاق، سه در از جنس چوب صندل دارد که با استخوان ترصيع شده اند. در ازاره ي تالار سنگ مرمر مرغوب بکار رفته و بلافاصله از بالاي آن آيينه کاري شروع شده و تمام بدنه و سقف تالار را دربرگرفته است. در اين آيينه کاري ها 17 طرح مختلف شامل طرح هاي زيباي هندسي و گياهي، طرح چهل چراغي که در وسط تالار آويخته بوده و نيز نماي بيروني آيينه خانه به طرز استادانه اي اجرا شده است. گرداگرد بخش فوقاني ديوارها، در قسمت قرنيز رديفي از عکسهاي قديمي شامل عکس 134 تن از رجال سياسي و شخصيت هاي برجسته دوره صفوي و قاجار در زير قابهاي شيشه اي نصب شده است. علاوه بر اينها 13 قاب خوشنويسي شده به خط نستعليق و شکسته نستعليق به طرز مشابهي بر روي ديوار ضلع جنوبي تالار نصب شده بود که پس از انجام عمليات مرمت از جاي خود برداشته شده و اکنون در گنجينه ي موزه نگهداري مي شود. در اين قاب ها آياتي از قرآن کريم به طرز زيبايي نوشته و تذهيب شده که در يک نمونه امضاي کاتب با عبارت «راقم عبدالعلي 1226 هجري قمري» قابل تشخیص است. نام ساختمان آيينه خانه برگرفته از همين تالار آيينه است .

 

. بناي عمارت مفخم (موزه باستان شناسي و مردم شناسي) . بناي عمارت مفخم (موزه باستان شناسي و مردم شناسي)

 

 

1.بناي عمارت مفخم (موزه باستان شناسي و مردم شناسي)

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 952  

 موقعیت: بجنورد، خیابان شریعتی شمالی

عمارت مفخم بزرگترين و شاخص­ترين اثر تاريخي دروۀ قاجار در استان خراسان شمالی است که در اوایل دهۀ 1300 هجری قمری بدستور يار محمدخان شادلو معروف به سردار مفخم، حاکم منطقه شمال خراسان، به عنوان محل سکونت وی و خانواده­اش ساخته شده است. اين بنای مجلل 34 اتاق با دو تالار بزرگ دارد. نمای اصلی ساختمان در سمت جنوب است که سراسر آن به زیباترین وجهی با انواع فنون كاشيكاري معرق، معقلي، هفت رنگ و با طرح­ها و نقوش انساني، حيواني، اسليمي، ختايي و هندسي زینت یافته است. مصالح بکار رفته در بنا آجر با ملات گچ است و هر طبقه ساختمان داراي دو ايوان شمالي و جنوبي مي باشد، سرتاسر بنا با کاشي هاي خشتي و هفت رنگ زيبا در اندازه و شکل هاي مختلف به رنگهاي فيروزه اي، زرد، صورتي، بنفش، سفيد، سبز، سرخ و سياه کاشي کاري شده و هر ستون با طرح و نقش خاص خود زينت داده شده است. نماي بيروني ساختمان تصاويري از دو فرشته بالدار، چهره هاي انساني، نقاشي از گل و گياه و پرنده، طبيعت و طرحهاي هندسي سده 13 را به تماشا مي گذارد. اين بناي تاريخي با شماره 952 در فهرست آثار تاريخي به ثبت رسيده است. بنای عمارت مفخم پس از مرمت و احیا به موزه بزرگ باستان شناسی و مردم شناسی استان تبدیل شده است.

موزه هاي مردم شناسي از جمله موزه هاي تاريخي هستند که در آن گوشه اي از فرهنگ اقوام و ملل يک منطقه را در قالب هاي آداب و رسوم، مشاغل سنتي و صنايع دستي به نمايش گذاشته مي شود. بخش مردم شناسي موزه از سه موضوع کلي اقوام، مشاغل و آئين ها تشکيل شده است. در ادامه محتوای هر یک از بخش های موزه مردم شناسی معرفی شده است.

زندگي روستايي

زندگي در هر منطقه اي با توجه به شرايط اقليمي و باورها و اعتقادات از تنوع و تبلور خاص برخوردار است که در قالب زندگي عشايري، روستايي و شهري قرار مي گيرد. در اين غرفه سعي شده است که با توجه به شرايط فوق اشياء و وسايل زندگي مرتبط با يک زندگي روستايي به نمايش درآيد.

پوشاک

درآغاز شکل گيري اجتماعات بشري در جامعه هاي پيشين، پوشاک فقط جنبه حفاظتي داشته و براي حفظ نمودن بدن انسان در برابر عوامل طبيعي و اقليمي به کار مي رفته است با توسعه فعاليتهاي اجتماعي و فرهنگي و شکل گيري باورها و عقايد در جوامع، پوشاک ارزشهاي نمادين به خود گرفته در نتيجه اين ارزشها نقش مهم و برجسته اي در حفظ هويت اجتماعي و فرهنگي مردم جامعه ايفا کرده است. در اين غرفه پوشاک اقوام محلي شامل فارس (تات)، کرمانج، ترک و ترکمن در قالب مجسمه های ساخته شده بر اساس مشخصات ظاهري همان قوميت به نمايش در آمده است.

موسيقي مقامي

موسيقي از آغاز پيدايش هر قومي، همراه آن قوم بوجود آمده است و بخش جدايي ناپذيري از هر فرهنگ راشکل مي دهد که بر اساس باورها، اعتقادات و آداب و رسوم قوميت ها، متفاوت از يکديگر است و در رنج و شادي ها همراه، همدل و همراز بوده است. آلات موسيقي در سطح استان ار تنوع چشمگيري برخوردار است و دراين غرفه نمونه هايي از انواع آلات موسيقي همچون دوتار، کمانچه، قوشمه، دهل، سرنا و دايره به نمايش درآمده است.

طب سنتي

طب سنتي با توجه به نقشی که در سلامتی جسم و روان انسان داشته، از دیرباز در زندگی بشر وجود داشته و تبلور و تکامل آن را در حرفه عطاري مي توان مشاهده نمود. در واقع عطارها نقش طبيب و عطاری ها نقش داروخانه امروزین را داشتند. خراسان شمالي به دليل قرار گرفتن در يک منطقه کوهستاني و منطقه بياباني داراي پوشش گياهي منحصر به فرد. اين پوشش گياهي باعث شده که يکي از غني ترين مناطق در زمينه گياهان داروئي باشد. همچنين این منطقه درساخت انواع شربت ها، ادويه جات و عرقيات توانایی بالایی دارد.

صنايع دستي

صنايع دستي روايتگر باورهاي اقوام ساکن در خراسان شمالي است که در بافته هاي داري همچون گليم، چاروق، البسه محلي، نمد مالي، نساجي سنتي و ... تبلور يافته و در حقيقت هويت تاريخي و فرهنگي ايشان را بيان مي کند. در غرفه صنایع دستی نمونۀ هنرهای سنتی و صنايع دستي استان معرفي شده است.

چاروق دوزي

چاروق به نوعي پاي افزار و کفش اطلاق مي شود که از چرم ( معمولاً به رنگ قرمز) تهيه شده و  پس از پوشيدن با ريسمانهاي ضخيم و بلندي به دور پا محکم مي شود. چاروق داراي نوکي برگشته است که با نخهاي الوان بر روي آن زينت مي شود. در گروه پاپوشهاي سنتي اين منطقه نوعي دمپايي زنانه به رنگ سبز فيروزه اي نيز وجود داشته که به نام «کُمُخت»(komokht)  مشهور بوده است و نوع ديگري از دمپايي سنتي نيز که کاري تلفيقي از سنت و تکنيک امروزي است تحت عنوان«گرجي»(gorjee) توليد مي شود.

نساجي سنتي

چادرشب پارچه ايست با طرحها و نقش هايي مختلف ( چهارخانه و راهدار) که بر روي دستگاه نساجي 2 ورودي و 4 ورودي بافته مي شود  و داراي عرض متغيير (40-50) سانتيمتر است که با حرکت وردها و جابجايي پدالها بوسيله پاها و ايجاد دهانه کار و عبور ماکو بافته مي شود. خراسان شمالي به عنوان يکي از  خاستگاههاي اين هنر و ساير توليدات نساجي سنتي (حوله، دستمال و سفره) مطرح مي باشد. چادرشب در کارگاههاي خانگي توليد مي شود و معمولاً اين هنر در يک خانواده از مادر به دختر به ارث مي رسد و دختران در کنار مادران پارچه بافي مي کنند.

نمد مالي

 

نمد مالي از جمله مشاغل سنتي در تمام منطقه خراسان شمالي بوده است که با کاهش تقاضا در اين رشته، از رونق آن کاسته شده و بصورت محدود و با هدف صنايع دستي تزیینی توليد مي شود. مواد اوليه حرفۀ نمدمالي پشم حيوانات اهلي چهارپا (گوسفند و شتر) است که از متراکم نمودن توده هاي پشم و کرک در شرايط مناسب و با ورز دادن پشم ساخته مي شود. از محصولات و فرآورده هاي نمدي مي توان زيرانداز نمدي، کلاه نمدي و پوشش چوپانان موسوم به نمدچوخه که به صورت پالتو است را نام برد.

 

سفره هاي آييني

در همه جشن ها و آيين ها، در جامعه ابتدائي يا متمدن، خوردن و آشاميدن بخشي از آداب و رسوم جمع را تشکيل مي دهد که اغلب در قالب سفره هاي آييني تبلور پيدا مي کند. برخي از سفره هاي آييني معمولاً جنبه رسمي داشته و در زمانهاي خاص و در اکثر نقاط ايران برپا مي گردد. از مهمترين سفره هاي آييني مي توان به سفره هاي ملي ( هفت سين)، سفره هاي گذار( سفره آق قيون) و سفره هاي نذر اشاره کرد.

 

موزه باستان شناسي

 

موزه باستان شناسي خراسان شمالي که در طبقه فوقاني بناي عمارت مفخم قرار گرفته داراي 5 بخش اصلي مي باشد که متناسب با تقسيم بندي ادوار فرهنگي و گاهنگاري معیار باستانشناختي تحت عنوان بخش پيش از تاريخ، بخش تاريخي، بخش اسلامي، بخش سکه و مهر و بخش مرکز سفال ساماندهي و معرفي شده است. همچنين تالار جنوبي بنا که بزرگترين و اصلي ترين اتاق عمارت مفخم است تحت عنوان تالار همايش جهت برپائي نشست ها، ويدئوکنفرانسها و گردهمائي ها تجهيز گرديده است. اين موزه با دارا بودن شاخص ترين بقايا و آثار برجا مانده از دوره هاي مختلف باستانشناسي منطقه پذيراي بازديدگنندگان و علاقمندان به فرهنگ غني استان خراسان شمالي است.

بخش پيش از تاريخ

اين دوران از ابتدا زندگي بشر تا پيش از اختراع خط و نوشتار( هزاره چهارم قبل از ميلاد مسيح) را در بر مي گيرد. در خراسان شمالي پژوهشهاي اندکي براي شناخت دوران پيش از تاريخ انجام شده اما با توجه به نتايج اندک بررسي ها و کاوشهاي انجام شده ، از جمله تپه هاي اين استان مي توان به تپه يام فاروج، تپه دوين، تپه ارگ نادري شيروان، تپه قلعه خان، تپه شهر آوا در مانه و سملقان، تپه حيدران، تپه پهلوان جاجرم، تپه دره امين آباد، تپه قمري اسفراين اشاره نمود. با انجام کاوشهاي باستانشناختي تپه قلعه خان در سال 1385 مدارک بسياري در خصوص حضور گسترده جوامع انساني پيش از تاريخ در منطقه دشت سملقان بدست آمده که تعدادي از يافته هاي باستانشناسي آن از جمله  بقاياي تدفيني انسانهاي پيش از تاريخ و ظروف سفالين مربوط به اين دوره در منتهي اليه ضلع شرقي بنا  در معرض نمايش است.

 

بخش تاريخي

در متون و کتب، دوران تاريخي اصطلاحاً به دوران پس از کشف خط و نگارش در زندگي بشر اطلاق مي شود که اين اتفاق در ميان رودان(بين النهرين يا عراق امروزي) و ايران در اواخر هزاره چهارم پ.م (3100 سال پيش از ميلاد حضرت مسيح(ع)به وقوع پيوست  و در روند مطالعات باستانشناسي ايران منظور از دوران تاريخي، زماني از ظهور شاهنشاهي ماد( قرن 7 پ.م) تا پايان شاهنشاهي ساسانيان ( قرن 7 ميلادي) است. از اين دوره ها بويژه دوران اشکاني و ساساني در منطقه شمال خراسان آثار و ابنيه زيادي بجا مانده که نشانگر اهميت اين منطقه در دوره هاي ذکر شده است، قلعه صعلوک و منطقه توي اسفراين، قلعه ارگ بالا و ارگ آلمادوشن بجنورد، تپه يام و محوطه ويرانشهر فاروج، ارگ تاريخي قلعه خان و بناي تاريخي اسپاخو در مانه و سملقان، تپه بردبلند و محوطه حوض خرگوش جاجرم از جمله مهمترين آثار دوران تاريخي استان هستند. بخش تاريخي که در ضلع شرقي تالار همايش قرار دارد ظروف سفالي و اشياء مختلف فلزي مربوط به اين دوران را که اکثرا از کاوشهاي باستان شناسي قلعه خان بدست آمده اند به نمايش گذاشته است.

بخش اسلامي

دوران اسلامي از آغاز فتح ايران توسط مسلمانان و ورود اسلام به ايران آغاز مي گردد و به سه مرحله قرون اوليه اسلام ( سده 1 تا 5 هجري قمري)، قرون ميانه اسلامي(سده 6 تا 9 هجري قمري )و قرون متاخر اسلامي ( سده هاي 10 تا پايان حکومت قاجار) تقسيم مي شود. در بخش اسلامي موزه نيز آثار و اشياء اين دوران در سه اتاق مجزاي شرقي، مرکزي و غربي درضلع شمالي بناي عمارت ساماندهي شده است، آثار چوبي نفيس همچون ضريح( صندوق)و چهار لنگه درب متعلق به بناي آرامگاه شيخ رشيد الدين محمد بيدوازي مربوط به دوران تيموري( 870ه.ق)،درب چوبي نفيس مقبره بش قارداش با قدمت قاجاري، ظروف سفالين لعابدار زيبا و خمره هاي بزرگ سفالين، صراحي برنجي مرصع کاري شده زيباي دوره سلجوقي از جمله مهمترين اشياء به نمايش در آمده اسلامي در اين بخش  است.

 

بخش سکه و مهر

با توجه به اهميتي که سکه در امر مطالعات تاريخ تمدن هر کشور و منطقه دارد دراين موزه قسمت جداگانه اي در ضلع جنوبي بنا براي نمايش سکه هاي ارزشمند اختصاص داده شده است. مهمترين سکه هاي اين بخش به دوران ساساني و اوايل اسلام در منطقه شمال خراسان تعلق داردکه عمدتا از حفاري هاي باستان شناسي منطقه  بدست آمده و تعدادي هم به اموال بازيافته، اهدايي و يا حاصل ازکشفيات اتفاقي است که به معرض نمايش گذاشته شده است .

 

 

 

 

2.آيينه خانه مفخم (موزه اسناد و نسخ خطي)

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 1167

موقعیت: بجنورد، خیابان شریعتی شمالی

بناي معروف به آيينه خانه يکي از يادمانهاي برجسته ي دوره قاجار خراسان شمالي است که در شمال شهر بجنورد، در منتهي اليه شمالي خيابان شريعتي قرار دارد. در دوره قاجار بناي آيينه خانه همراه با بناهاي ديگري از جمله عمارت مفخم، کلاه فرنگي، حوضخانه و سردر، در باغ بزرگي قرار داشته و مجموعه دارالحکومه ي مفخم را تشکيل مي داده است. اين بنا در دهه 1300 هجري، همزمان با دوره حکومت ناصرالدين شاه به دستور يارمحمد خان شادلو، معروف به سردار مفخم ساخته شده و به عنوان فضاي اداري و ديواني، براي انجام ديدارهاي رسمي سردار مفخم با رجال سياسي عهد قاجار و نيز انجام مراسم تشريفات نظامي و رايزني در باب مسائل سياسي و اجتماعي با سران ايل شادلو و ديگر رجال سياسي دوره قاجار مورد استفاده قرار مي گرفته است.

معروف است که طراحي نقشه ساختماني آيينه خانه به دست ميرزا مهدي خانشقاقي ( ممتحن الدوله) اولين مهندس معمار ايراني که از دانشکده معماري پاريس فارغ التحصيل شده بود، انجام شده است. ساختمان آيينه خانه در دو طبقه به ابعاد تقريبي11×18 متر و به ارتفاع حدود 10 متر ساخته شده که در مجموع 9 اتاق دارد. يکي از اتاقهاي طبقه فوقاني تالاري است به ابعاد 8×3 متر که تمام ديوارها و سقف آن با طرحهاي زيبايي آيينه کاري شده و به خاطر وجود همين تالار است که اين بنا را آيينه خانه ناميده اند. بناي آيينه خانه به شماره 1167در فهرست آثار ملي کشور به ثبت رسيده و از سال 1379 تاکنون به عنوان موزه ي اسناد و نسخ خطي مورد استفاده قرار مي گيرد.

 

ويژگيهاي معماري بنا

بناي آيينه خانه يک ساختمان دو طبقه است که نماي اصلي آن در ضلع شمالي به طور کامل کاشيکاري شده و نمونه ي بارز هنر قاجاري است. اين بنا سه در ورودي دارد: ورودي بزرگتر در ضلع شمالي و دو ورودي کوچکتر در ضلع هاي شرقي و غربي قرار دارند. هر سه ورودي به يک راهروي شرقي- غربي متصل مي شود که در يک طرف آن 4 اتاق و در طرف ديگر چند حجره و نيز دو رشته پلکان در منتهي اليه شرقي و غربي وجود دارد که به طبقه فوقاني راه پيدا مي کند. ورودي اصلي بنا در وسط ضلع شمالي حدود 220 سانتي متر عرض دارد و سقف آن با قوس کليل پوشش يافته است. در دو سوي اين ورودي چهار نيم ستون به قطر حدود 105 سانتي متر و ارتفاع بيش از 10 متر وجود دارد که تمام بدنه آنها با کاشي هاي فيروزه اي، لاجوردي و نيز کاشيهاي سياه و سفيد و زرد پوشيده شده است. دو نيم ستون وسطي که درست در طرفين ورودي قرا گرفته بلندترند و بر بدنه هر يک دوازده بار نام محمد(ص) به خط کوفي معقلي با کاشيهاي زرد و سياه رنگ نقش شده است. نيم ستونهاي جانبي کوتاهترند و تمام بدنه ي آنها با کاشيهاي موزاييک و طرحهاي هندسي زيبا آراسته شده است. در حد فاصل نيم ستونهاي طرفين ورودي، دو طاقنماي نسبتاً عميق وجود دارد که با کاشيهاي هفت رنگ و موزاييک، نماي سازي شده است. بر قاب روي اين طاقنماها نقوش اسليمي و يک ترنج هندسي نقش شده که در وسط آن نقش شيري که گاوي را از پاي در آورده تصوير شده است. در تمام نقوش مذکور که بر کاشيهاي هفت رنگ نقش شده و نيز نقوش بخش هاي ديگر، غلبه با رنگ زرد است. در دو سوي ورودي بنا در همين ضلع نقش دو سرباز مسلح قاجار ديده مي شود که به طور نمادين همچون دو نگهبان هميشه بيدار با چشماني گشاده پيوسته ورود و خروج به اين ساختمان را کنترل مي کنند و اين سنتي است که از ايران باستان به دوره قاجار رسيده است. بر بالاي ورودي اصلي پنجره بزرگ تالار آيينه قرار دارد که با قوس جناقي پوشش يافته و تمام بخشهاي آن با نقش ترنج ها و شمسه ها توام با نقوش گياهي و پيچک ها زينت يافته است. بر بالاي اين پنجره يک شمسه بزرگ وجود دارد که زماني نقش شير و خورشيد به عنوان نماد سلطنتي ايران بر آن نقش شده بود و پس از تخريب، جاي خود را به نقوش اسليمي بخشيده است. ظاهراً در بالاي اين بخش و در روي افريز کتيبه هايي وجود داشته که قلمرو زير نفوذ سردار مفخم از منطقه استرآباد و نردين گرفته تا اسفراين، جوين، سبزوار، جاجرم و بجنورد را معرفي مي کرده است. اين کتيبه ها در دوره ي رضا شاه پهلوي تخريب شده و کاشي هاي فعلي به جاي آن نصب شده است. در بالاي افريز و در بين دو مناره بزرگ، يک قاب کاشي کاري شده نيم دايره اي وجود دارد که درآن نقش نبرد شير و اژدها به عنوان نماد خير و شر در داخل يک شمسه به چشم مي خورد و در طرفين اين صحنه دو سرباز مسلح، زانو زده و تفنگ خود را به سمت صحنه نبرد شير و اژدها نشانه رفته اند. در حد فاصل ستونهاي بزرگ و کوچک نيز قاب نيمدايره کوچک تري وجود دارد که با نقوش اسليمي و پيچک ها تزيين شده است. در مجموع پلان، نماسازي، جزئيات معماري و کاشي کاري بناي آيينه خانه نمونه ي بارز هنر معماري دوره قاجار قلمداد مي شود. سقف آيينه خانه در اصل همانند بناي عمارت پوشش سفالي داشته که در تعميرات دوره هاي بعد برداشته شده و با ورق گالوانيزه جايگزين شده است.

تالار آيينه

تالار آيينه که محور اصلي اين ساختمان است در طبقه دوم قرار گرفته و از طريق دو رشته پلکان انتهاي شرقي و غربي راهروي طبقه اول قابل دسترسي است. اين اتاق، سه در از جنس چوب صندل دارد که با استخوان ترصيع شده اند. در ازاره ي تالار سنگ مرمر مرغوب بکار رفته و بلافاصله از بالاي آن آيينه کاري شروع شده و تمام بدنه و سقف تالار را دربرگرفته است. در اين آيينه کاري ها 17 طرح مختلف شامل طرح هاي زيباي هندسي و گياهي، طرح چهل چراغي که در وسط تالار آويخته بوده و نيز نماي بيروني آيينه خانه به طرز استادانه اي اجرا شده است. گرداگرد بخش فوقاني ديوارها، در قسمت قرنيز رديفي از عکسهاي قديمي شامل عکس 134 تن از رجال سياسي و شخصيت هاي برجسته دوره صفوي و قاجار در زير قابهاي شيشه اي نصب شده است. علاوه بر اينها 13 قاب خوشنويسي شده به خط نستعليق و شکسته نستعليق به طرز مشابهي بر روي ديوار ضلع جنوبي تالار نصب شده بود که پس از انجام عمليات مرمت از جاي خود برداشته شده و اکنون در گنجينه ي موزه نگهداري مي شود. در اين قاب ها آياتي از قرآن کريم به طرز زيبايي نوشته و تذهيب شده که در يک نمونه امضاي کاتب با عبارت «راقم عبدالعلي 1226 هجري قمري» قابل تشخیص است. نام ساختمان آيينه خانه برگرفته از همين تالار آيينه است .

 

 

 

3.حمام قديمي جاجرم(موزه گرمابه و تاريخ شهر جاجرم)

موقعیت: جاجرم، خیابان 15 خرداد

   حمام خزينه اي جاجرم  با700مترمربعمساحت در دل بافت تاريخي شهر و در كنار بقاياي ارگ قديم شهر معروف به نارين قلعه و مسجد جامع تاريخي شهر قرار گرفته و به دورۀ متاخر اسلامي تعلق دارد. ورودي حمام از طريق يك سردر و 5پله بهرخت كن حمام راه مي يابد كه خود با يك دالان ارتباطي موسوم به مياندر به گرمخانه متصل مي شود. مياندر دالان موربي است كه نوعي فضاي گذر براي دستيابي از فضاي گرم و مرطوب گرمخانه به سرد و خشك تر رختكن است. ساير بخشها خزينه و چند اتاقك با سقف گنبدي را تشكيل مي دهد. در مجموع، اين حمام از پنج قسمت شامل سه قسمت دروني ودو قسمت بيروني تشكيل شده است. قسمت هاي دروني حمام عبارتند از رختكن يا سربينه، گرمخانه، خزينه و آب انبار. قسمتهاي بيروني نيز شامل گلخن، منبع آب گرم و سرد و مخزن سوخت است. اين بنا بدليل ويژگيهاي شاخص فرهنگي و تاريخي در سال 1386 به شماره 22212 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است. مطالعات و مرمت حمام تاريخي جاجرم از سال 1386 آغاز شده و در 1390 به عنوان موزه تاريخ شهر به بهره برداري رسيده است.

موزه گرمابه و تاريخ شهر جاجرم شامل هشت غرفه است که در هريک گوشه اي از آداب و رسوم و تاريخ و فرهنگ مردم منطقه به نمايش در آمده است. غرفه هاي موزه عبارتند از غرفه استاد حمامي و غرفه پوشاک در قسمت سربينه، غرفه هاي دلاکي، عطاري و باستان شناسي در گرمخانه، غرفه محرم براي معرفي آيين نخل گرداني و غرفه معرفي مشاهير و نيز غرفه معرفي صنايع دستي شهرستان جاجرم که در کنار هم تصوير گويايي از تاريخ و فرهنگ منطقه جاجرم براي بازديد کننده ترسيم مي کنند.                                  

 

 

 

4.موزه قلعه جلال الدين گرمه

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 1577

موقعیت: انتهاي بلواراما رضا (ع)

قلعه جلال الدین یکی از برجسته­ترین قلعه­های نظامی خراسان شمالی قلمداد می­شود که در سده­های 7-6 هجری ساخته شده است. این قلعه با مصالح سنگ و ساروج به صورت يک شش ضلعي منظم روی سطح ناهمواروصخرهای تپه ای بلنداحداث شده است. موقعيت جغرافيايي قلعه بر سر راه ارتباطي شهرها و مراکز مهم شمال شرق فلات ايران همچون نيشابور، جرجان، مرو و خوارزم اهميت راهبردي قلعه را دو چندان مي­کرد.

قلعه جلال الدين از نظر ابعاد معماري در نوع خود کم نظير است و باروي آن در تراز پایین و تا ارتفاع 5 متری نزديک به 3 متر ضخامت دارد. روي هم رفته بلنداي بارو در ضلع شرقي حدود 15 است.

در کف برجها و راهروهاي تراز فوقانی باروي قلعه خمره هاي بزرگي کار گذاشته شده که در مواقع نياز آب يا آذوقه مورد نياز را تامين مي کرده است. هر يک از اين خمره ها نزديک به 150 لیتر حجم دارند و با در نظر گرفتن مجموع 128 خمره موجود در فضاهاي مختلف برآورد مي­شود در اين ظروف حدود 19000 لیتر یا20 تن مايع يا غله ذخيره مي­شده است.

بعلاوه چاهی به قطر حدود 3 متر در گوشه ي غربي حیاط قلعه حفر شده است که شايد دسترسی قلعه نشینان به منبع آب دایمی را فراهم مي کرده است. با توجه به بستر صخره اي قلعه، بی تردید حفر اين چاه در دل سنگ از شاهکارهای مهندسی در زمان خود بوده است.

سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري با هدف احياي قلعه جلال الدين به عنوان موزه از سال 1386 مطالعه و مرمت اين بنا را به طور متمرکز آغاز کرد و در خرداد سال 1390 اين بنا با عنوان موزه معرفي شخصيتهاي جلال الدين شهير تاريخ ايران با تاكيد بر شخصيت جلال الدين خوارزمشاه افتتاح گرديد.

با توجه به معروف بودن قلعه به «قلعه جلال الدين» و اينكه نمي توان آن را به يقين به هيچ کدام از شخصيتهاي معروف جلال الدين در تاريخ ايران منسوب کرد در ضلع شرقي موزه در طبقه اول شرح احوال و آثار شخصيتهاي معروف جلال الدين در قالب تابلوهايي به بازديدكننده معرفي شده است.

يكي از وي‍ژگي هاي منحصر به فرد اين موزه-قلعه كه آنرا از نظر محتوايي از نمونه هاي مشابه خود متمايز ساخته شيوه پرده خواني و نقالي در آن است كه نوعی نمایشِ مذهبی و ملي ایرانی است. در این نمایش،داستان تصويري نقش شده بر پرده هاي درون هر برج به شيوه نقالي روايت مي شود كه طي آن وقايع تاريخي دوران مغول و مصایب اولیای دین با کلام آهنگین بازگو مي شود.

 برجهاي موجود در موزه به اين نوع روايتگري اختصاص داده شده است و در هر برج پرده اي با داستاني جداگانه نصب شده است. از ويژگيهاي منحصر به فرد اين موزه استفاده از سيستم ديجيتال براي پخش اين نوع روايتگري در هر کدام از برجها به صورت جداگانه مي باشد .

ساير قسمتهاي نمايشي موزه در مسيرهاي بازديد قرارگرفته که اين ويژگي به بازديد امكان مي دهد تا ضمن حرکت در مسير و مرتفع ترين قسمتهاي قلعه، با ويژگيهاي معماري نظامي، مصالح بکار رفته، خمره هاي تاريخي كار گذاشته شده در دل ديوارهاي قلعه و در نهايت شيوه هاي تدافعي قلاع تاريخي از نزديک آشنا گردد.

 

 

 

 

5.موزه گرمابه وتاريخ شهر فاروج

 

  حمام خزينه اي فاروج از بناهاي دوره قاجاريه و در جنوب شرقی شهر ودر بافت قديمي واقع شده است . اين حمام قدمتي حدود دويست سال قدمت دارد که توسط يزدي هاي مقيم فاروج ساخته شده است مساحت این حمام33۰ مترمربع می باشد . حمام فاروج دارای دو در ورودی می باشد، یک در از خانه صاحب حمام (سرایه دار) برای افراد خاص و در دیگر از داخل کوچه که در اصلی و برای عموم بوده که با دو پله وارد هشتی حمام با عرض 5/1 و طول 20/3 می شویم و راهرویی به طول 30/3 و عرض 50/1 که با 7 پله وارد رختکن می شویم. آب حمام از قنات جعفر آباد تأمین می شده و سوخت مخزن آن در ابتدا با چوب و در سال های آخرفعالیت حمام با روغن سیاه بوده است. در کنار در ورودی، سمت چپ (شرقی) اتاقی 3 در3 که محل امانت وسایل می باشد قرار دارد. رختکن به شکل چلیپایی به طول 5/8 و عرض 4 متر و حوض آبی به شکل دایره در وسط با قطر بیرونی 80/1 و درونی 20/1 قرار دارد و دور تا دور رختکن دارای سکوهایی جهت نشستن می باشد، در ضلع شمالی آن دریچه ای به ابعاد60 در 80 به آب انبار حمام باز می شود و در ضلع غربی آن نیز دریچه ای با همان ابعاد به محل شتشو (حمام) باز می گردد. سقف حمام نیز کلمبو و ضربی آن با آجر زده شده است. اين حمام در تاريخ2/5/87 به شماره 23107 ثبت شده است.

 

غرفه هاي موجود در موزه حمام فاروج

 1- سربينه :

    محوطه ورودي حمام به وسيله یک پله و همراه با يک انحنای ملايم به هشتي کوچکي وصل مي‌شود. با عبور ازچند پله با همان انحنا به سربينه يا رختکن مي‌رسيم که زيباترين بخش حمام است. سه غرفه استاد حمامي(سر حمومي)، غرفه انگور و غرفه مراسم شيرواره چيدمان شده است .

 

غرفه استاد حمامي(سر حمومي):

      حمامي (استاد حمام ) صاحب يا اجاز ه دار و گردانند ة حمام بود كه پشت دخل مي نشست و در واقع بالاترين منصب را در حمام او داشت . او افزون بر نشستن پشت دخل و حفظ پول و اشيا ي قيمتي مشتريان، وظايف ديگري نيز بر عهده داشت از جمله آنها گرم نگه داشتن آب، رفت و روب گرمابه، خوشبو كردن فضاي آن و ... است.

 

غرفه انگور:

    انگور از ميوه هايي است كه از زمان هاي بسيار قديم مورد استفاده بشر قرار گرفته است .از دیرباز کشت انواع انگور در این شهرستان رواج داشته است .انگور فاروج به عنوان برترین و شاخص ترین محصول باغی منطقه مطرح بوده است و به علت وجود  آب و هوای مناسب این محصول با کیفیتی مطلوب تولید و عرضه می شود . تاکستانهای فاروج شهره خاص و عام می باشد. برخی از انواع انگوری که در این روستا کشت می شود عبارتند از : ۱: عسکری  ۲: یاقوتی   ۳: شانی ۴: فرخی  ۵: کشمشی ۶: ریش بابا   7: چفته(ديوانه) 8: خليلي

 

غرفه مراسم شيرواره (shir-wara) یا واره يا آلچيق:

   دامداری در اين شهرستان در کنار کار زراعت و باغداری به عنوان شغل دوم محسوب می شود و به علت وجود مراتع خوب و همچنین تامین علوفه دام ها  توسط خود کشاورزان، دامداری از رونق  نسبتا خوبی  برخوردار است .در روزهاي سخت كم شيري گوسفندان كه شير گوسفندان يك خانواده براي گذراندن زندگي آنان بسنده نمي كرد , اهالي دست ياري به سوي هم دراز مي كردند و با بستن پيمان « شيرواره » و قرض دادن شير به هم , باري از دوش هم بر مي داشتند .اين سنت به هزاران سال قبل برمي گردد و در اغلب مناطق ايران زمين وجود داشته است .

 

 2-گرمخانه:

فضاي گرمخانه، مربع شکل است که پوشش گنبدي شکل سقف مشتمل بر نورگيرها قرار دارد. در اطراف گرمخانه، غرفه هاي دلاک ، عطاري ، نمازخانه وباستان شناسي و در سمت غربی آن ، خزينه حمام قرارگرفته است كه سطح آن از سطح گرمخانه كمي بلندتر است.

 

غرفه دلاک:

    دلاکي از اركان مشاغل حمام بود. دلاکان جزو خدمة حمام بودند وكار شست و شوی مشتریان حمام را بر عهده داشتند.دلاكها بسته به بزرگی حمام بیش از دو یا سه نفر بودند. هر مشتری با دلاك خاصی طرف بود و كار مشتری را تا آخر یك دلاك انجام می‌داد . دلاكها به غیر از كار استحمام كارهایی نظری حجامت و جراحیهای كوچك و كشیدن دندان ، كيسه كشي، صابون زني، مشت و مال، خال كوبي، حنابستن و ... را نیز انجام می‌دادند . 

غرفه عطاري:

   در قدیم الایام، عطاری بنیان طب سنتی این سرزمین را تشکیل می داده اند.شهر فاروج به دلیل داشتن پوشش گیاهی متنوع و کوهپایه ها و دشت های آکنده از انواع گیاهان دارویی یکی از غنی ترین سرزمین های کشور در زمینه گسترده طب گیاهی به شمار می رود. از مهمترين گونه هاي دارويي بايد ازكاني ،گل گاوزبان،اسطخدوس،آنغوره، مخلصه،آويشن ،كاكاتو و ..... نام بردكه در غرفه عطاري با فضا آرايي زيبايي بخشي از گياهان دارويي به نمايش در آمده است.

 

غرفه شخصيت هاي فاروج :

   به منظور آشنایی هرچه بشتر با شرح حال بزرگان این دیار، غرفه شخصيت هاي فاروج برپا شده است و در کنار تندیس های به نمایش درآمده در این موزه، اطلاعاتی پیرامون شخصیت ها، ارائه شده است. از جمله این تندیس ها می توان به تندیس آیت الله نجفي قوچاني و ... اشاره نمود.

 

غرفه باستان شناسي:

این غرفه شامل ظروف تاریخی ابزارآلات مربوط به زندگی بشردرادوارمختلف میباشد.

 

صنايع دستي -جوراب بافي-

    صنايع دستي در استان خراسان شمالي كه سكونتگاه اقوام مختلف كرد، تركمن، ترك، كرمانج، فارس و تات است از تنوع و گونه‌گوني كم‌نظيري برخوردار مي‌باشد جوراب بافي،كيسه حمام ، سفره محلي(گليم) ، قالي بافي،تابلو فرش،پارچه بافي(چادر شب)که توسط مردم اين شهرستان بافته مي شود.

       غرفه جورابها و دستكشها که مختص اين منطقه است،اين جورابها و دستكش ها توسط پنج ميل كوتاه چوبي و به كمك دستان زنان از پشم هاي زنگين بافته مي شود. نقوش روي جورابها و دستكش ها برگرفته از حيوانات واشيائي است كه در آن مناطق وجود دارد .

 

 

 

 

 

6.موزه باستان شناسی ومردم شناسی شیروان(درحال افتتاح):

 

این موزه درساختمانی به مساحت 250مترمربع ودرشهرشیروان احداث شده است .باتوجه به غنای فرهنگی وتاریخی شهرستان شیروان ودارابودن آثارتاریخی ومحوطه های باستانی ازیک طرف وغنای آثارودست ساخته های هنرمندان محلی دارای پتانسیل ساخت موزه دراین شهرمیباشد.این موزه هم اکنون با10 غرفه وبه نمایش گذاشتن آثارتاریخی ادوارمختل تاریخ استان وشهرستان شامل بخشهای مختلفی چون دوره  پیش ازتاریخ ودوره تاریخی(اشیاء سفالی )،سکه های دورههای مختلف( تاریخی واسلامی)،زیورآلات ،ادوات موسیقی مقامی،انواع اسلحه وشمشیر، نسخ خطی وغرفه مردم شناسی ومعرفی جاذبه های گردشگری وتوریستی شهرستان آماده افتتاح وبازدیدعلاقمندان میباشد.