شهرستان گرمه

-جغرافياي سياسي شهرستان گرمه:

شهرستان گرمه در جنوب غربی استان خراسان شمالي قرار گرفته و از شمال به شهرستان مانه و سملقان، از شمال غرب به استان گلستان، از غرب به استان سمنان، از جنوب و شرق به شهرستان جاجرم. این شهرستان با مساحت 2300 كيلومتر مربع دارای 3 شهر، 23 روستا و 77 آبادی است. اقتصاد این منطقه عمدتاً بر مبنای کشاورزی، دامپروری و در دهه­های اخیر حمل و نقل و صنایع وابسته است. با توجه به وضعیت اقلیمی کشاورزی در یشتر مناطق شهرستان به صورت آبی است و محصولات عمده زراعی عبارتند از گندم، جو، چغندر قند، پنبه، آفتابگردان، زیره و انواع صیفی­جات و محصولات باغی. جمعيت اين شهرستان در سال 1390 بالغ بر 24599 نفر برآورد شده است.

-جغرافياي طبيعي شهرستان گرمه:

شهرستان گرمه به طور کلی با توجه به میزان بارندگی­های سالانه جزو مناطق خشک قلمداد می­شود و اقلیم سرد و خشک و نیمه­بیابانی دارد. در این منطقه رودخانه دائمی وجود ندارد و کشاورزی منطقه مبتنی بر آبیاری با قنات و چاه­های عمیق و نیمه عمیق است. ارتفاعات واقع در شمال شهرستان كه از شرق به غرب در حاشيه شمال شهرستان امتداد دارد در مواردی بیش از 2000 متر ارتفاع دارند و به طور کلی در مناطقی مانند دشت و رباط قره بیل باعث ایجاد آب و هوای ملایم ومرطوب­تری شده است. با وجود این بخش قابل ملاحظه­ای از اقلیم این منطقه کویری و استپی است.

 

-پيشينه تاريخي شهرستان گرمه:

شهرستان گرمه به لطف موقعیت راهبردی خود بر سر راه­های کاروانرو هماره مورد توجه قرار داشته و از دوران پیش از تاریخ تا ادوار متاخر اسلامی به طور پیوسته نقش بارزی را در تکامل فرهنگی خطۀ خراسان ایفا کرده است. وجود محوطه­های بزرگ از دوره­های مس- سنگی و عصر مفرغ از قبیل منجاق تپه و تپه­های پیش از تاریخی در سراسر دهستان گلستان از جمله استقرارهای پیش از تاریخی در اطراف روستای دشت در پهنۀ شهرستان گرمه آن را به یکی از مهمترین استقرارگاه­های بشری در خراسان شمالی بدل کرده است. پراکندگی زیاد محوطه­های باستانی مربوط به دوران اشکانی و ساسانی در این شهرستان، از شکوفایی این خطه در دوره تاریخی با بهره­گیری از موقعیت مناسب آن بر سر راه ابریشم و معادلات سیاسی و تجاری آن دوران حکایت دارد. وجود محوطه­های وسیع و فراوان از دوره­ اسلامی از جمله ویرانه­های مربوط به چندین قلعه در اطراف شهر درق از قبیل محوطه­ خواجه سنگاور، نارنج قلعه و بسیاری آثار دیگر، در کنار گزارش­های مورخان و جغرافیدانان دوره اسلامی مبنی بر آبادانی این دوره نشان از رونق و شکوفایی این منطقه در سراسر دورۀ اسلامی دارد. نزدیکی این منطقه به مراکز قدرت­های محلی همچون جاجرم و اسفراین شکوفایی این خطه را دامن زده و باعث رشد فرهنگی آن شده بود. وجود چندین کاروانسرا و رباط همچون رباط عشق، رباط قره بیل و رباط دشت و نیز حوض­انبار و آب انبارهای ساخته شده در مسیر راه­های اصلی و فرعی برای استفاده مسافرین و کاروانیان، به بهترین وجهی شکوفایی منطقه در سده­های میانی اسلامی را بازگو می­کند. این منطقه تا اواخر دوره قاجار اهمیت خود را حفظ نمود تا اینکه با ورود تجهیزات حمل و نقل مدرن، احداث راه­های ترانزیتی و در پی آن حذف شبکۀ راه­های قدیم و متروک ماندن راه­های کاروانرو و کاروانسراها به تدریج از اهمیت آن کاسته شد و به سرعت افول کرد.


موزه قلعه جلال الدين گرمه

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 1577

موقعیت: انتهاي بلواراما رضا (ع)

قلعه جلال الدین یکی از برجسته­ترین قلعه­های نظامی خراسان شمالی قلمداد می­شود که در سده­های 7-6 هجری ساخته شده است. این قلعه با مصالح سنگ و ساروج به صورت يک شش ضلعي منظم روی سطح ناهمواروصخرهای تپه ای بلنداحداث شده است. موقعيت جغرافيايي قلعه بر سر راه ارتباطي شهرها و مراکز مهم شمال شرق فلات ايران همچون نيشابور، جرجان، مرو و خوارزم اهميت راهبردي قلعه را دو چندان مي­کرد.

قلعه جلال الدين از نظر ابعاد معماري در نوع خود کم نظير است و باروي آن در تراز پایین و تا ارتفاع 5 متری نزديک به 3 متر ضخامت دارد. روي هم رفته بلنداي بارو در ضلع شرقي حدود 15 است.

در کف برجها و راهروهاي تراز فوقانی باروي قلعه خمره هاي بزرگي کار گذاشته شده که در مواقع نياز آب يا آذوقه مورد نياز را تامين مي کرده است. هر يک از اين خمره ها نزديک به 150 لیتر حجم دارند و با در نظر گرفتن مجموع 128 خمره موجود در فضاهاي مختلف برآورد مي­شود در اين ظروف حدود 19000 لیتر یا20 تن مايع يا غله ذخيره مي­شده است.

بعلاوه چاهی به قطر حدود 3 متر در گوشه ي غربي حیاط قلعه حفر شده است که شايد دسترسی قلعه نشینان به منبع آب دایمی را فراهم مي کرده است. با توجه به بستر صخره اي قلعه، بی تردید حفر اين چاه در دل سنگ از شاهکارهای مهندسی در زمان خود بوده است.

سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري با هدف احياي قلعه جلال الدين به عنوان موزه از سال 1386 مطالعه و مرمت اين بنا را به طور متمرکز آغاز کرد و در خرداد سال 1390 اين بنا با عنوان موزه معرفي شخصيتهاي جلال الدين شهير تاريخ ايران با تاكيد بر شخصيت جلال الدين خوارزمشاه افتتاح گرديد.

با توجه به معروف بودن قلعه به «قلعه جلال الدين» و اينكه نمي توان آن را به يقين به هيچ کدام از شخصيتهاي معروف جلال الدين در تاريخ ايران منسوب کرد در ضلع شرقي موزه در طبقه اول شرح احوال و آثار شخصيتهاي معروف جلال الدين در قالب تابلوهايي به بازديدكننده معرفي شده است.

يكي از وي‍ژگي هاي منحصر به فرد اين موزه-قلعه كه آنرا از نظر محتوايي از نمونه هاي مشابه خود متمايز ساخته شيوه پرده خواني و نقالي در آن است كه نوعی نمایشِ مذهبی و ملي ایرانی است. در این نمایش،داستان تصويري نقش شده بر پرده هاي درون هر برج به شيوه نقالي روايت مي شود كه طي آن وقايع تاريخي دوران مغول و مصایب اولیای دین با کلام آهنگین بازگو مي شود.

 برجهاي موجود در موزه به اين نوع روايتگري اختصاص داده شده است و در هر برج پرده اي با داستاني جداگانه نصب شده است. از ويژگيهاي منحصر به فرد اين موزه استفاده از سيستم ديجيتال براي پخش اين نوع روايتگري در هر کدام از برجها به صورت جداگانه مي باشد .

ساير قسمتهاي نمايشي موزه در مسيرهاي بازديد قرارگرفته که اين ويژگي به بازديد امكان مي دهد تا ضمن حرکت در مسير و مرتفع ترين قسمتهاي قلعه، با ويژگيهاي معماري نظامي، مصالح بکار رفته، خمره هاي تاريخي كار گذاشته شده در دل ديوارهاي قلعه و در نهايت شيوه هاي تدافعي قلاع تاريخي از نزديک آشنا گردد.

رباط عشق

 شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 11062

موقعیت: روستای رباط عشق، شهرستان گرمه

 رباط یا کاروانسرای عشق یکی از چندین رباط تاریخی شهرستان گرمه است که در دورۀ تیموری بر سر شاهراه ارتباطی گرگان و نیشابور بنا شده است. شواهد موجود نشان می­دهد که در دورۀ تیموری در این محل کاروانسرای قدیمی­تری وجود داشته که قدمت آن دست کم به قرون 5-4 هجری می­رسد و به دلیل تخریب زیاد -به دستور میرعلیشیر نوایی، وزیر دربار سلطان حسین بایقرا- در کنار آن رباط کنونی را ساخته­اند. کاروانسرای موجود پلان مستطيلي دارد و حياط مركزي آن يك صحن چهار ايواني است كه از هر طرف با غرفه­هاي متعدد و اتاق­هايي براي استراحت كاروانيان و نيز اصطبل­هايي براي احشام آنها احاطه شده است. مصالح اصلی بنا سنگ، ساروج و آجر است و طرح كلي آن تا حد زيادي به رباط قلي شباهت دارد.

حوض انبار بینی­دنباله

 شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 23258

موقعیت: 13 کیلومتری غرب شهر درق، شهرستان گرمه

این حوض انبار با لاشه سنگ و ملات گل آهک ساخته شده و از دو بخش اصلی شامل دهلیز ورودی و مخزن آب تشکیل شده که با قوس نیمدایره و گنبد کلاخودی ساده پوشش یافته است. بنای حوض انبار که از جمله بناهای عام المنفعه­ی دوره قاجار  در منطقه به شمار می­رود برای نگهداری آب باران در مسیر یک راه قدیمی ساخته شده و مدتها آب مورد نیاز مسافران و چوپانان محلی را تأمین می­کرده است. چندین نمونه از این حوض انبارها در مسیر راه وجود دارد که امروزه با ورود تجهیزات حمل و نقل پیشرفته به عرصه­ی زندگی بشر و منسوخ شدن نظام ارتباطی کاروانی، کاربری اصلی خود را از دست داده­اند.

آرامگاه باغ مزار گرمه

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 1380

موقعیت: شهرستان گرمه، مرکز شهرگرمه

آرامگاه باغ مزاریکی از آثار منحصر به فرد قرن هفتم هجری در شهرستان گرمه است که مشخص نیست چه شخصیتی در آن دفن شده است. این بنا با مصالح آجر و ملات گچ  ساخته شده و در زمان آبادانی در مرکز باغی قرار داشته است. پلان بنا از نوع چهارطاقي گنبد دار است که از داخل مربع و از خارج هشت ضلعي است. چهار گوشۀ بنا با طاقنماهاي تزئيني متشكل از دو بازوي بلند با تاج پيش آمده نما سازي شده که هر بازو يكي از پايه­هاي طاق ايوان را شكل مي­دهد. شيوه آجر چيني خفته راسته در طاقنماها، فيلپوشها و نما سازي گنبد در منطقه بي نظير است. شاکلۀ کلی بنا حاکی از آن است که اینجا مدفن شخصیت بزرگ و تأثیرگذاری در منطقه بوده است که امید می­رود در آینده با مطالعات تاریخی و باستان شناختی بازشناسی شود.

رباط قره بيل

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 4574

موقعیت: شهرستان گرمه، روستای رباط قره بیل

کاروانسرا یا رباط قره­بیل یکی دیگر از کاروانسراهای تاریخی شهرستان گرمه است که به احتمال فراوان قدمت بنای اولیه آن به قرون 5-4 هجری می­رسد و در متون تاریخی از آن به نام رباط املوتلو یاد شده است. بعدها در دورۀ تیموری و زمانی که شاهراه کهن گرگان-نیشابور برای دسترسی به مشهد احیا می­شود، به دستور وزیر با تدبیر دربار تیموری، میر علیشیر نوایی، رباط­هایی در طول این مسیر ساخته شده و یا رباط­های قدیمی مرمت می­شود. در این فرایند رباط قره بیل نیز توسعه یافته و با الحاق بخشهایی جدید احیا و مورد استفاده مسافران قرار می­گیرد. این کاروانسرا با مصالح سنگ، ساروج، گچ و آجر بنا شده و پلان چهارگوش با دو حياط بزرگ و كوچك دارد. در گرداگرد حياط بزرگ غرفه­های متعددی احداث شده كه پوشش سقف آنها گنبدي است و زير سقف با كاربندي هاي زيباي گچي تزئين شده است.

مسجد جامع درق

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 17387

موقعیت: شهرستان گرمه، شهر درق

مسجد جامع درق یکی از آثار ارزشمند مذهبی-تاریخی شهرستان گرمه قلمداد می­شود که در دوره صفوی احداث شده است. این مسجد کوچک با الگوی معماری سنتی و مصالح خشت و گل ساخته شده و سقف آن با مجموعه­ای از قوسهای ضربی پوشش یافته است. در وسط بنا چهار ستون درشت چهارگوش وجود دارد که پایه­های گنبد بزرگ مرکزی بر روی آنها  قرار گرفته است.

مسجد جامع ایور

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 17384

موقعیت: شهرستان گرمه، شهر ایور

مسجد جامع ایور یکی دیگر از آثار مذهبی-تاریخی شهرستان ایور است که بر اساس کتیبۀ داخل بنا در سال 1171 هجری ساخته شده است. مسجد با مصالح خشت و گل ساخته شده و سقف آن با گنبدهای کوچک ضربی پوشش یافته که پایۀ آنها بر روی هفت ستون و شش نیم ستون مدور بزرگ قرار گرفته است. در کتیبه سنگی بنا بانی مسجد رحیم­بک و معمار آن قنبر علی آقا خراسانی ذکر شده است.

 

 

محوطه باستاني قلعه دهي

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 18837

موقعیت: شهرستان گرمه، 1 کيلومتري شمال شرق شهر درق

اين محوطه بقاياي يک قلعه خشتي و گلي با پلان مستطيلي به مساحت حدود نيم هکتار است. دروازه اصلي اين قلعه در ضلع شرقي قرار داشته و حصار آن در بخشهاي مختلف برج و بارو داشته که اکنون در اثر فرسايش به تلي از خاک بدل شده است. بررسيهاي باستان شناختي و مطالعه سفالينه هاي پراکنده در محوطه نشان مي دهد اين قلعه طي قرون 8-6 هجري مسکوني بوده و زندگي در آن جريان داشته است.