ديباچه

واژه خراسان (خور آسان)واژه پارسي به معناي محل برآمدن خورشيد است، اين نام در دوره ساساني به ولايت هاي شرقي ايران اطلاق مي شد. مولفين و جغرافيدانان دوران باستان، ايران(ايرانشهر) را به هشت پاره تقسيم مي کردند که مهمترين و آبادترين آنها خراسان بوده است.

استان خراسان شمالي در سال 1382 و پس از تقسيم خراسان بزرگ به سه استان خراسان شمالي، خراسان رضوي و خراسان جنوبي تاسيس گرديد. استان خراسان شمالي 8 شهرستان به نام هاي اسفراین، بجنورد، شيروان، جاجرم، گرمه، فاروج ، رازوجرگلان و مانه و سملقان و بيش از 1000 روستاي داراي سکنه دارد که در مجموع جمعيت آن بر اساس سرشماري سال 1390 بالغ بر 867727 نفر برآورد شده است. مرکز استان خراسان شمالی، شهر بجنورد است.

 

معرفي شهرستان هاي استان

شهرستان بجنورد

-جغرافیای سیاسی شهرستان بجنورد:

شهرستان بجنورد به مرکزیت شهر بجنورد، بخش­های مرکزی و شمالی استان خراسان شمالی را به خود اختصاص داده و از شمال با کشور ترکمنستان، از شرق به شهرستان شیروان، از غرب به شهرستان مانه و سملقان و از جنوب به شهرستان­های اسفراین و جاجرم محدود مي­شود. این شهرستان با مساحت حدود 6563 کیلومتر مربع 3 شهر، 3 بخش، 8 دهستان و 232 آبادی دارد. جمعیت شهرستان بجنورد در سال 1390 بالغ بر 365896 نفر برآورد گردیده است.

 

- جغرافياي طبيعي شهرستان بجنورد:

قسمت اعظم شهرستان بجنورد را مناطق کوهستانی و فلات­های مرتفع در بر گرفته و از همین رو منطقه آب و هوای معتدل کوهستانی دارد. به­طور کلی این منطقه زمستان­های سرد و مرطوب و تابستان­ها گرم و خشک دارد. بخش بزرگی از شهرستان بجنورد در درۀ رود اترک قرار گرفته و تحت تأثیر تودۀ هوایی دریای مازندران قرار دارد که به علت داشتن رطوبت موجب سرسبزی و خرمی گیاهان در بهار و تابستان می­شود. رشته کوه کپه­داغ در شمال به عنوان مرزی طبیعی بین ترکمنستان و شهرستان بجنورد قرار گرفته و رشته کوه آلاداغ در جنوب غربی بجنورد قرار گرفته است. شهرستان بجنورد به دلیل واقع شدن بر روی گسلهایی با منشاء تکتونیکی از نواحی زلزله خیز استان به شمار می­رود.

 

- پيشينه تاريخي بجنورد :

بر اساس پژوهشهای مقدماتی باستان­شناسی، شهرستان بجنورد از دورۀ پیش از تاریخ مسکونی بوده و به دلیل موقعیت راهبردی و منابع سرشار طبیعی اهمیت ویژه­ای داشته است. وجود محوطه­های استقراری پیش از تاریخ در حومۀ جنوبی بجنورد و تپه­های مربوط به دوره تاریخی گواه سکونت مداوم بشر در پهنۀ این شهرستان در دوران مختلف تاریخ بشری است.

                                                                                                                          

امامزاده محمدرضا لنگر

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 5153

موقعیت: شهرستان بجنورد، 1 کیلومتری روستای لنگر

بنای امامزاده محمد رضا یکی از یادمانهای مذهبی- تاریخی شهرستان بجنورد است که احتمالاً در دوره تيموري ساخته شده است. كتيبۀ بنا که اکنون مفقود شده تاريخ ساخت مقبره را 876 هـ .ذكر مي­كرده است. این بقعه بارها تعمیر شده و نماي خارجي آن در دوره قاجار كاملاً تجديد شده است. بنا از كف تا بالاي گنبد دوپوش حدود 7 متر ارتفاع دارد. پيشاني ايوان­ها، لچكي­ها و تمام پوستۀ خارجي گنبد با كاشي­هاي فيروزه­اي رنگ پوشش يافته است.

بناي عمارت مفخم (موزه باستان شناسي و مردم شناسي)

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 952  

 موقعیت: بجنورد، خیابان شریعتی شمالی

عمارت مفخم بزرگترين و شاخص­ترين اثر تاريخي دروۀ قاجار در استان خراسان شمالی است که در اوایل دهۀ 1300 هجری قمری بدستور يار محمدخان شادلو معروف به سردار مفخم، حاکم منطقه شمال خراسان، به عنوان محل سکونت وی و خانواده­اش ساخته شده است. اين بنای مجلل 34 اتاق با دو تالار بزرگ دارد. نمای اصلی ساختمان در سمت جنوب است که سراسر آن به زیباترین وجهی با انواع فنون كاشيكاري معرق، معقلي، هفت رنگ و با طرح­ها و نقوش انساني، حيواني، اسليمي، ختايي و هندسي زینت یافته است. مصالح بکار رفته در بنا آجر با ملات گچ است و هر طبقه ساختمان داراي دو ايوان شمالي و جنوبي مي باشد، سرتاسر بنا با کاشي هاي خشتي و هفت رنگ زيبا در اندازه و شکل هاي مختلف به رنگهاي فيروزه اي، زرد، صورتي، بنفش، سفيد، سبز، سرخ و سياه کاشي کاري شده و هر ستون با طرح و نقش خاص خود زينت داده شده است. نماي بيروني ساختمان تصاويري از دو فرشته بالدار، چهره هاي انساني، نقاشي از گل و گياه و پرنده، طبيعت و طرحهاي هندسي سده 13 را به تماشا مي گذارد. اين بناي تاريخي با شماره 952 در فهرست آثار تاريخي به ثبت رسيده است. بنای عمارت مفخم پس از مرمت و احیا به موزه بزرگ باستان شناسی و مردم شناسی استان تبدیل شده است.

موزه هاي مردم شناسي از جمله موزه هاي تاريخي هستند که در آن گوشه اي از فرهنگ اقوام و ملل يک منطقه را در قالب هاي آداب و رسوم، مشاغل سنتي و صنايع دستي به نمايش گذاشته مي شود. بخش مردم شناسي موزه از سه موضوع کلي اقوام، مشاغل و آئين ها تشکيل شده است. در ادامه محتوای هر یک از بخش های موزه مردم شناسی معرفی شده است.

زندگي روستايي

زندگي در هر منطقه اي با توجه به شرايط اقليمي و باورها و اعتقادات از تنوع و تبلور خاص برخوردار است که در قالب زندگي عشايري، روستايي و شهري قرار مي گيرد. در اين غرفه سعي شده است که با توجه به شرايط فوق اشياء و وسايل زندگي مرتبط با يک زندگي روستايي به نمايش درآيد.

پوشاک

درآغاز شکل گيري اجتماعات بشري در جامعه هاي پيشين، پوشاک فقط جنبه حفاظتي داشته و براي حفظ نمودن بدن انسان در برابر عوامل طبيعي و اقليمي به کار مي رفته است با توسعه فعاليتهاي اجتماعي و فرهنگي و شکل گيري باورها و عقايد در جوامع، پوشاک ارزشهاي نمادين به خود گرفته در نتيجه اين ارزشها نقش مهم و برجسته اي در حفظ هويت اجتماعي و فرهنگي مردم جامعه ايفا کرده است. در اين غرفه پوشاک اقوام محلي شامل فارس (تات)، کرمانج، ترک و ترکمن در قالب مجسمه های ساخته شده بر اساس مشخصات ظاهري همان قوميت به نمايش در آمده است.

موسيقي مقامي

موسيقي از آغاز پيدايش هر قومي، همراه آن قوم بوجود آمده است و بخش جدايي ناپذيري از هر فرهنگ راشکل مي دهد که بر اساس باورها، اعتقادات و آداب و رسوم قوميت ها، متفاوت از يکديگر است و در رنج و شادي ها همراه، همدل و همراز بوده است. آلات موسيقي در سطح استان ار تنوع چشمگيري برخوردار است و دراين غرفه نمونه هايي از انواع آلات موسيقي همچون دوتار، کمانچه، قوشمه، دهل، سرنا و دايره به نمايش درآمده است.

طب سنتي

طب سنتي با توجه به نقشی که در سلامتی جسم و روان انسان داشته، از دیرباز در زندگی بشر وجود داشته و تبلور و تکامل آن را در حرفه عطاري مي توان مشاهده نمود. در واقع عطارها نقش طبيب و عطاری ها نقش داروخانه امروزین را داشتند. خراسان شمالي به دليل قرار گرفتن در يک منطقه کوهستاني و منطقه بياباني داراي پوشش گياهي منحصر به فرد. اين پوشش گياهي باعث شده که يکي از غني ترين مناطق در زمينه گياهان داروئي باشد. همچنين این منطقه درساخت انواع شربت ها، ادويه جات و عرقيات توانایی بالایی دارد.

صنايع دستي

صنايع دستي روايتگر باورهاي اقوام ساکن در خراسان شمالي است که در بافته هاي داري همچون گليم، چاروق، البسه محلي، نمد مالي، نساجي سنتي و ... تبلور يافته و در حقيقت هويت تاريخي و فرهنگي ايشان را بيان مي کند. در غرفه صنایع دستی نمونۀ هنرهای سنتی و صنايع دستي استان معرفي شده است.

چاروق دوزي

چاروق به نوعي پاي افزار و کفش اطلاق مي شود که از چرم ( معمولاً به رنگ قرمز) تهيه شده و  پس از پوشيدن با ريسمانهاي ضخيم و بلندي به دور پا محکم مي شود. چاروق داراي نوکي برگشته است که با نخهاي الوان بر روي آن زينت مي شود. در گروه پاپوشهاي سنتي اين منطقه نوعي دمپايي زنانه به رنگ سبز فيروزه اي نيز وجود داشته که به نام «کُمُخت»(komokht)  مشهور بوده است و نوع ديگري از دمپايي سنتي نيز که کاري تلفيقي از سنت و تکنيک امروزي است تحت عنوان«گرجي»(gorjee) توليد مي شود.

نساجي سنتي

چادرشب پارچه ايست با طرحها و نقش هايي مختلف ( چهارخانه و راهدار) که بر روي دستگاه نساجي 2 ورودي و 4 ورودي بافته مي شود  و داراي عرض متغيير (40-50) سانتيمتر است که با حرکت وردها و جابجايي پدالها بوسيله پاها و ايجاد دهانه کار و عبور ماکو بافته مي شود. خراسان شمالي به عنوان يکي از  خاستگاههاي اين هنر و ساير توليدات نساجي سنتي (حوله، دستمال و سفره) مطرح مي باشد. چادرشب در کارگاههاي خانگي توليد مي شود و معمولاً اين هنر در يک خانواده از مادر به دختر به ارث مي رسد و دختران در کنار مادران پارچه بافي مي کنند.

نمد مالي

 

نمد مالي از جمله مشاغل سنتي در تمام منطقه خراسان شمالي بوده است که با کاهش تقاضا در اين رشته، از رونق آن کاسته شده و بصورت محدود و با هدف صنايع دستي تزیینی توليد مي شود. مواد اوليه حرفۀ نمدمالي پشم حيوانات اهلي چهارپا (گوسفند و شتر) است که از متراکم نمودن توده هاي پشم و کرک در شرايط مناسب و با ورز دادن پشم ساخته مي شود. از محصولات و فرآورده هاي نمدي مي توان زيرانداز نمدي، کلاه نمدي و پوشش چوپانان موسوم به نمدچوخه که به صورت پالتو است را نام برد.

سفره هاي آييني

در همه جشن ها و آيين ها، در جامعه ابتدائي يا متمدن، خوردن و آشاميدن بخشي از آداب و رسوم جمع را تشکيل مي دهد که اغلب در قالب سفره هاي آييني تبلور پيدا مي کند. برخي از سفره هاي آييني معمولاً جنبه رسمي داشته و در زمانهاي خاص و در اکثر نقاط ايران برپا مي گردد. از مهمترين سفره هاي آييني مي توان به سفره هاي ملي ( هفت سين)، سفره هاي گذار( سفره آق قيون) و سفره هاي نذر اشاره کرد.

 

موزه باستان شناسي

موزه باستان شناسي خراسان شمالي که در طبقه فوقاني بناي عمارت مفخم قرار گرفته داراي 5 بخش اصلي مي باشد که متناسب با تقسيم بندي ادوار فرهنگي و گاهنگاري معیار باستانشناختي تحت عنوان بخش پيش از تاريخ، بخش تاريخي، بخش اسلامي، بخش سکه و مهر و بخش مرکز سفال ساماندهي و معرفي شده است. همچنين تالار جنوبي بنا که بزرگترين و اصلي ترين اتاق عمارت مفخم است تحت عنوان تالار همايش جهت برپائي نشست ها، ويدئوکنفرانسها و گردهمائي ها تجهيز گرديده است. اين موزه با دارا بودن شاخص ترين بقايا و آثار برجا مانده از دوره هاي مختلف باستانشناسي منطقه پذيراي بازديدگنندگان و علاقمندان به فرهنگ غني استان خراسان شمالي است.

بخش پيش از تاريخ

اين دوران از ابتدا زندگي بشر تا پيش از اختراع خط و نوشتار( هزاره چهارم قبل از ميلاد مسيح) را در بر مي گيرد. در خراسان شمالي پژوهشهاي اندکي براي شناخت دوران پيش از تاريخ انجام شده اما با توجه به نتايج اندک بررسي ها و کاوشهاي انجام شده ، از جمله تپه هاي اين استان مي توان به تپه يام فاروج، تپه دوين، تپه ارگ نادري شيروان، تپه قلعه خان، تپه شهر آوا در مانه و سملقان، تپه حيدران، تپه پهلوان جاجرم، تپه دره امين آباد، تپه قمري اسفراين اشاره نمود. با انجام کاوشهاي باستانشناختي تپه قلعه خان در سال 1385 مدارک بسياري در خصوص حضور گسترده جوامع انساني پيش از تاريخ در منطقه دشت سملقان بدست آمده که تعدادي از يافته هاي باستانشناسي آن از جمله  بقاياي تدفيني انسانهاي پيش از تاريخ و ظروف سفالين مربوط به اين دوره در منتهي اليه ضلع شرقي بنا  در معرض نمايش است.

بخش تاريخي

در متون و کتب، دوران تاريخي اصطلاحاً به دوران پس از کشف خط و نگارش در زندگي بشر اطلاق مي شود که اين اتفاق در ميان رودان(بين النهرين يا عراق امروزي) و ايران در اواخر هزاره چهارم پ.م (3100 سال پيش از ميلاد حضرت مسيح(ع)به وقوع پيوست  و در روند مطالعات باستانشناسي ايران منظور از دوران تاريخي، زماني از ظهور شاهنشاهي ماد( قرن 7 پ.م) تا پايان شاهنشاهي ساسانيان ( قرن 7 ميلادي) است. از اين دوره ها بويژه دوران اشکاني و ساساني در منطقه شمال خراسان آثار و ابنيه زيادي بجا مانده که نشانگر اهميت اين منطقه در دوره هاي ذکر شده است، قلعه صعلوک و منطقه توي اسفراين، قلعه ارگ بالا و ارگ آلمادوشن بجنورد، تپه يام و محوطه ويرانشهر فاروج، ارگ تاريخي قلعه خان و بناي تاريخي اسپاخو در مانه و سملقان، تپه بردبلند و محوطه حوض خرگوش جاجرم از جمله مهمترين آثار دوران تاريخي استان هستند. بخش تاريخي که در ضلع شرقي تالار همايش قرار دارد ظروف سفالي و اشياء مختلف فلزي مربوط به اين دوران را که اکثرا از کاوشهاي باستان شناسي قلعه خان بدست آمده اند به نمايش گذاشته است.

بخش اسلامي

دوران اسلامي از آغاز فتح ايران توسط مسلمانان و ورود اسلام به ايران آغاز مي گردد و به سه مرحله قرون اوليه اسلام ( سده 1 تا 5 هجري قمري)، قرون ميانه اسلامي(سده 6 تا 9 هجري قمري )و قرون متاخر اسلامي ( سده هاي 10 تا پايان حکومت قاجار) تقسيم مي شود. در بخش اسلامي موزه نيز آثار و اشياء اين دوران در سه اتاق مجزاي شرقي، مرکزي و غربي درضلع شمالي بناي عمارت ساماندهي شده است، آثار چوبي نفيس همچون ضريح( صندوق)و چهار لنگه درب متعلق به بناي آرامگاه شيخ رشيد الدين محمد بيدوازي مربوط به دوران تيموري( 870ه.ق)،درب چوبي نفيس مقبره بش قارداش با قدمت قاجاري، ظروف سفالين لعابدار زيبا و خمره هاي بزرگ سفالين، صراحي برنجي مرصع کاري شده زيباي دوره سلجوقي از جمله مهمترين اشياء به نمايش در آمده اسلامي در اين بخش  است.

بخش سکه و مهر

با توجه به اهميتي که سکه در امر مطالعات تاريخ تمدن هر کشور و منطقه دارد دراين موزه قسمت جداگانه اي در ضلع جنوبي بنا براي نمايش سکه هاي ارزشمند اختصاص داده شده است. مهمترين سکه هاي اين بخش به دوران ساساني و اوايل اسلام در منطقه شمال خراسان تعلق داردکه عمدتا از حفاري هاي باستان شناسي منطقه  بدست آمده و تعدادي هم به اموال بازيافته، اهدايي و يا حاصل ازکشفيات اتفاقي است که به معرض نمايش گذاشته شده است .

آيينه خانه مفخم (موزه اسناد و نسخ خطي)

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 1167

موقعیت: بجنورد، خیابان شریعتی شمالی

بناي معروف به آيينه خانه يکي از يادمانهاي برجسته ي دوره قاجار خراسان شمالي است که در شمال شهر بجنورد، در منتهي اليه شمالي خيابان شريعتي قرار دارد. در دوره قاجار بناي آيينه خانه همراه با بناهاي ديگري از جمله عمارت مفخم، کلاه فرنگي، حوضخانه و سردر، در باغ بزرگي قرار داشته و مجموعه دارالحکومه ي مفخم را تشکيل مي داده است. اين بنا در دهه 1300 هجري، همزمان با دوره حکومت ناصرالدين شاه به دستور يارمحمد خان شادلو، معروف به سردار مفخم ساخته شده و به عنوان فضاي اداري و ديواني، براي انجام ديدارهاي رسمي سردار مفخم با رجال سياسي عهد قاجار و نيز انجام مراسم تشريفات نظامي و رايزني در باب مسائل سياسي و اجتماعي با سران ايل شادلو و ديگر رجال سياسي دوره قاجار مورد استفاده قرار مي گرفته است.

معروف است که طراحي نقشه ساختماني آيينه خانه به دست ميرزا مهدي خانشقاقي ( ممتحن الدوله) اولين مهندس معمار ايراني که از دانشکده معماري پاريس فارغ التحصيل شده بود، انجام شده است. ساختمان آيينه خانه در دو طبقه به ابعاد تقريبي11×18 متر و به ارتفاع حدود 10 متر ساخته شده که در مجموع 9 اتاق دارد. يکي از اتاقهاي طبقه فوقاني تالاري است به ابعاد 8×3 متر که تمام ديوارها و سقف آن با طرحهاي زيبايي آيينه کاري شده و به خاطر وجود همين تالار است که اين بنا را آيينه خانه ناميده اند. بناي آيينه خانه به شماره 1167در فهرست آثار ملي کشور به ثبت رسيده و از سال 1379 تاکنون به عنوان موزه ي اسناد و نسخ خطي مورد استفاده قرار مي گيرد.

 

ويژگيهاي معماري بنا

بناي آيينه خانه يک ساختمان دو طبقه است که نماي اصلي آن در ضلع شمالي به طور کامل کاشيکاري شده و نمونه ي بارز هنر قاجاري است. اين بنا سه در ورودي دارد: ورودي بزرگتر در ضلع شمالي و دو ورودي کوچکتر در ضلع هاي شرقي و غربي قرار دارند. هر سه ورودي به يک راهروي شرقي- غربي متصل مي شود که در يک طرف آن 4 اتاق و در طرف ديگر چند حجره و نيز دو رشته پلکان در منتهي اليه شرقي و غربي وجود دارد که به طبقه فوقاني راه پيدا مي کند. ورودي اصلي بنا در وسط ضلع شمالي حدود 220 سانتي متر عرض دارد و سقف آن با قوس کليل پوشش يافته است. در دو سوي اين ورودي چهار نيم ستون به قطر حدود 105 سانتي متر و ارتفاع بيش از 10 متر وجود دارد که تمام بدنه آنها با کاشي هاي فيروزه اي، لاجوردي و نيز کاشيهاي سياه و سفيد و زرد پوشيده شده است. دو نيم ستون وسطي که درست در طرفين ورودي قرا گرفته بلندترند و بر بدنه هر يک دوازده بار نام محمد(ص) به خط کوفي معقلي با کاشيهاي زرد و سياه رنگ نقش شده است. نيم ستونهاي جانبي کوتاهترند و تمام بدنه ي آنها با کاشيهاي موزاييک و طرحهاي هندسي زيبا آراسته شده است. در حد فاصل نيم ستونهاي طرفين ورودي، دو طاقنماي نسبتاً عميق وجود دارد که با کاشيهاي هفت رنگ و موزاييک، نماي سازي شده است. بر قاب روي اين طاقنماها نقوش اسليمي و يک ترنج هندسي نقش شده که در وسط آن نقش شيري که گاوي را از پاي در آورده تصوير شده است. در تمام نقوش مذکور که بر کاشيهاي هفت رنگ نقش شده و نيز نقوش بخش هاي ديگر، غلبه با رنگ زرد است. در دو سوي ورودي بنا در همين ضلع نقش دو سرباز مسلح قاجار ديده مي شود که به طور نمادين همچون دو نگهبان هميشه بيدار با چشماني گشاده پيوسته ورود و خروج به اين ساختمان را کنترل مي کنند و اين سنتي است که از ايران باستان به دوره قاجار رسيده است. بر بالاي ورودي اصلي پنجره بزرگ تالار آيينه قرار دارد که با قوس جناقي پوشش يافته و تمام بخشهاي آن با نقش ترنج ها و شمسه ها توام با نقوش گياهي و پيچک ها زينت يافته است. بر بالاي اين پنجره يک شمسه بزرگ وجود دارد که زماني نقش شير و خورشيد به عنوان نماد سلطنتي ايران بر آن نقش شده بود و پس از تخريب، جاي خود را به نقوش اسليمي بخشيده است. ظاهراً در بالاي اين بخش و در روي افريز کتيبه هايي وجود داشته که قلمرو زير نفوذ سردار مفخم از منطقه استرآباد و نردين گرفته تا اسفراين، جوين، سبزوار، جاجرم و بجنورد را معرفي مي کرده است. اين کتيبه ها در دوره ي رضا شاه پهلوي تخريب شده و کاشي هاي فعلي به جاي آن نصب شده است. در بالاي افريز و در بين دو مناره بزرگ، يک قاب کاشي کاري شده نيم دايره اي وجود دارد که درآن نقش نبرد شير و اژدها به عنوان نماد خير و شر در داخل يک شمسه به چشم مي خورد و در طرفين اين صحنه دو سرباز مسلح، زانو زده و تفنگ خود را به سمت صحنه نبرد شير و اژدها نشانه رفته اند. در حد فاصل ستونهاي بزرگ و کوچک نيز قاب نيمدايره کوچک تري وجود دارد که با نقوش اسليمي و پيچک ها تزيين شده است. در مجموع پلان، نماسازي، جزئيات معماري و کاشي کاري بناي آيينه خانه نمونه ي بارز هنر معماري دوره قاجار قلمداد مي شود. سقف آيينه خانه در اصل همانند بناي عمارت پوشش سفالي داشته که در تعميرات دوره هاي بعد برداشته شده و با ورق گالوانيزه جايگزين شده است.

تالار آيينه

تالار آيينه که محور اصلي اين ساختمان است در طبقه دوم قرار گرفته و از طريق دو رشته پلکان انتهاي شرقي و غربي راهروي طبقه اول قابل دسترسي است. اين اتاق، سه در از جنس چوب صندل دارد که با استخوان ترصيع شده اند. در ازاره ي تالار سنگ مرمر مرغوب بکار رفته و بلافاصله از بالاي آن آيينه کاري شروع شده و تمام بدنه و سقف تالار را دربرگرفته است. در اين آيينه کاري ها 17 طرح مختلف شامل طرح هاي زيباي هندسي و گياهي، طرح چهل چراغي که در وسط تالار آويخته بوده و نيز نماي بيروني آيينه خانه به طرز استادانه اي اجرا شده است. گرداگرد بخش فوقاني ديوارها، در قسمت قرنيز رديفي از عکسهاي قديمي شامل عکس 134 تن از رجال سياسي و شخصيت هاي برجسته دوره صفوي و قاجار در زير قابهاي شيشه اي نصب شده است. علاوه بر اينها 13 قاب خوشنويسي شده به خط نستعليق و شکسته نستعليق به طرز مشابهي بر روي ديوار ضلع جنوبي تالار نصب شده بود که پس از انجام عمليات مرمت از جاي خود برداشته شده و اکنون در گنجينه ي موزه نگهداري مي شود. در اين قاب ها آياتي از قرآن کريم به طرز زيبايي نوشته و تذهيب شده که در يک نمونه امضاي کاتب با عبارت «راقم عبدالعلي 1226 هجري قمري» قابل تشخیص است. نام ساختمان آيينه خانه برگرفته از همين تالار آيينه است .

بنای آرامگاهی بش قارداش

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 4575

موقعیت: 4 کیلومتری جنوب غرب بجنورد

بنای آرامگاهی بش­قارداش از آثار برجستۀ دورۀ قاجاری در شهرستان بجنورد است که طرح كلي پلان آن از يك گنبدخانه در وسط و دو اتاق كوچك­تر در طرفین تشكيل شده که ورودی آنها در ضلع غربی است. در جلوي هر ورودی ايواني با قوس جناقي وجود دارد که در طرفین آن مناره­ای ساخته­اند. سراسر نماي غربي بنا، روي ستون­ها و نيز گنبد با كاشی­های فیروزه­ای و هفت رنگ تزئین شده است. این بنا آرامگاه سردار مفخم، حاکم منطقه شمال خراسان در دوره قاجار است.

كوشك باغ علي آباد 

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 4953

موقعیت: شهرستان بجنورد، روستای علی آباد

کوشک باغ علی­آباد بنايي است دو طبقه با پلان مستطيلي که در دورۀ قاجار در مرکز باغی ساخته شده است. این کوشک چهار ورودي در جهات اصلي دارد و طرح كلي آن در طبقه همكف شامل يك حوضخانه با سقف گنبدی در مركز و دو اتاق در ضلع شرقي و غربي است. در زیر سقف حوضخانه رسمي بندي و كاربندي­های زیبای گچی وجود دارد. برای رسیدن به طبقه دوم و پشت بام پلکان­هایی در بنا تعبیه شده است. مجموعه باغ و کوشک علی آباد از نمونه های معماری باغ ایرانی در استان خراسان شمالی است.

 

مجموعۀ سبزه میدان

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 14223

موقعیت: بجنورد، میدان شهید

مجموعۀ سبزه ميدان متشكل از یک كاروانسرا، حمام، راسته بازار و چند قهوه­خانه از آثار دورۀ قاجار در شهر بجنورد است. شاخص­ترين اثر اين مجموعه كاروانسرا است كه طرح كلي آن از يك ميانسرا و 34 حجره در اطراف آن تشكيل شده است. قسمت­هاي مختلف کاروانسرا از جمله لچکی قوس­ها به شيوه آجرچيني خفته­راسته و آجرهاي قالبي برجسته تزئين شده است.  بناي حمام در شمال شرقي مجموعه قرار دارد و به شيوه حمام هاي سنتي طراحي شده است. در اين طرح پس از ورودي، رختكن وجود دارد كه از طريق يك راهروي باريك به سربينه و نهايتاً گرمخانه راه پيدا مي كند.

حسينيه جاجرمي

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 1151

موقعیت: بجنورد، خیابان طالقانی شرقی

 حسينيه جاجرمي از یادمانهای اواخر دورۀ قاجار در شهر بجنورد است که به استناد کتيبه موجود در سال 1325 هجري قمري به دست استاد غلامرضا بنا يزدي ساخته شده است.اين بنا يک نمونه معماري سنتي از نوع حیاط مرکزی است که نوعي معماري درونگرا قلمداد مي شود و در آن تمام درب و پنجره ها و نورگيرهاي رو به حياط باز می شوند. طرح کلی پلان بنا مربع شکل است و در ضلع شرقی و غربی از دو طبقه تشکیل شده که در مجموع حدود 600 متر مربع مساحت دارد. ورودی حسینیه از طریق یک هشتی به حیاط مرکزی متصل شده که با دو رشته پلکان در گوشه های شمال شرقی جنوب غربی به مهتابی های طبقه فوقانی راه می یابد. سقف هشتي بنا در قسمت ورودي و تمام حجره های طبقه پایین با قوس كليل پوشش يافته و طبقه بالا به صورت تیرپوش است. بخش­هاي مختلف بنا با آرايه هاي معماري از قبيل آجركاري، گچبري، مقرنس­كاري و كتيبه­هايی تزئين شده است. قسمت بالایی دیوار ايوان شرقی یک افریز تزیینی با کتیبه به خط نستعلیق دارد که در آن گزیده ای از ترکیب بند مشهور محتشم کاشانی در مرثیه شهدای کربلا (باز این چه شورش است) گچبری شده است. این اشعار متناسب کاربری اصلی این بنا به عنوان حسینیه و محل عزاداری سوگواران سید الشهدا (ع) است.

بنای اولیه حسینیه به استناد قول مالک (مرحوم حاج علي اکبر جاجرمي) در ابتدا کاربری مسکونی داشته و بعدها وقف حسینیه شده و هر ساله ماه صفر در آن عزاداري مي شود. به هر حال پس از آسیب دیدن و متروک شده بنا در دهه های بعد خانوادۀ واقف آنرا به شرط حفظ و احیا و رعايت مفاد وقفنامه در اختیار اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی قرار داده اند.

اداره کل ميراث فرهنگي ،صنايع دستي و گردشگري استان با هدف احيا اين بناي تاريخي، مطالعه، استحکام بخشي و مرمت آن را از سال 1384 آغاز و در آبانماه سال 1390 به پايان رساند. هم اکنون حسينه جاجرمي به عنوان موزه ، بازارچه صنايع دستي و سفره خانه سنتي مورد بهره برداري قرار گرفته و در ایام محرم مراسم عزاداری در آن برگزار می گردد.

آرامگاه امامزاده محمد باقر اسفيدان

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 5942

موقعیت:شهرستان بجنورد، روستای اسفیدان

آرامگاه امامزاده محمد باقر اسفيدان از بقاع متبرکه شهرستان بجنورد است که بنای آن احتمالاً در دورۀ صفوی یا قاجار ساخته شده است. پلان این آرامگاه مستطيلي است و گنبدی با ساقۀ بلند سقف آن را پوشش مي دهد. این بنا دو ايوان دارد: ايوان شرقي با پوشش قوسي که با مقرنس­كاري، گچبري و آيينه كاري تزئين شده و ايوان جنوبي با پوشش مسطح که به­روی برخی تخته­های پرواز سقف نام واقف و باني خير براي ساخت و مرمت بنا با مرکب خطاطي شده است. اين بقعه به امامزاده محمد باقر، از اولاد امام سجاد (ع) نسبت داده مي شود.

مقبـره شهدا

شماره ثبت در فهرست آثار ملي: 9241

موقعیت: بجنورد، خیابان 32 متری شهدا

مقبره شهدا نمونۀ برجسته­ای از آثار معماری دوره­ی پهلوی اول در بجنورد است که در مرکز باغی ساخته شده است. این بنای یادبود، مدفن تعدادی از افسران رضا شاه است که در واقعه­ی سرکوب شورش لهاك­خان كه در سال 1304 در منطقه علم سركشي برافراشته بود جان خود را از دست دادند. پلان مقبره شهدا متشکل از یک چهار ضلعی گنبد دار است که در هر گوشه­ی آن مناره­ی کوچکی وجود دارد و بدنه­ی آن با آجرهای تراشدار تزیین شده است. این بنا با الهام از معماری قرون اولیه اسلام ساخته شده است.

نام اثر: خانۀ بانك ملي

شماره ثبت در فهرست آثار ملي : 14150

موقعیت: بجنورد، خیابان امیریه جنوبی

خانۀ بانک ملی یکی از خانه­های دورۀ پهلوی در شهر بجنورد است که با تلفیق معماری سنتی و اروپایی ساخته شده است. پنجره­ها و برخي ورودي­های بنا با قوس كماني پوشش يافته و بر بالاي آنها قاب­هاي کاشیکاری شده­ای ایجاد شده است. پلان بنا، سقف شيرواني معروف به كلاه فرنگي، سرستون­ها كورنتي و بسياري ويژگيهاي ديگر اين بنا از معماري اروپايي در سده هاي 19- 18 ميلادي اقتباس شده است .

آرامگاه امامزاده سلطان سيد عباس(معصوم زاده)

موقعیت: بجنورد، میدان دفاع مقدس

آرامگاه امامزاده سلطان سيد عباس که به معصوم زاده شهرت یافته در جنوب شهر بجنورد قرار گرفته و به دلیل نوسازی­های مکرر، تاریخ ساخت آن دقیقاً معلوم نیست. اين بقعه مدفن امامزاده سلطان سيد عباس، فرزند امام موسي كاظم(ع) است كه در دورۀ حكومت عباسی از مدينه وارد خراسان شده و در اواخر سدۀ دوم هجري وفات يافته است.